Vol. 14 No. 99 (2026)
2026/2

Research Article

Tevfik Fikret’s Death Mask by Mihri Hanım: A Threshold Object in the Late Ottoman Period

Published 2026-08-31

Cilt 14 Sayı 99 kapak

Öz

Mihri Hanım’ın Aldığı Tevfik Fikret Ölüm Maskesi: Geç Osmanlı Döneminde Bir Eşik Nesnesi

Bu çalışma, geç Osmanlı döneminin öncü kadın ressamlarından Mihri Hanım'ın (Mihri Müşfik, 1885/86–1954), 19 Ağustos 1915'te hayatını kaybeden şair Tevfik Fikret'in yüzünden ve sağ elinden aldığı kalıbı sanat tarihsel ve kuramsal bir çerçevede incelemektedir. İkincil bir aktarıma göre Osmanlı İmparatorluğu'nda alınmış bilinen ilk ölüm maskesi olan bu nesnenin, kopya olduğu bildirilen bir örneği aracılığıyla İstanbul'daki Aşiyan Müzesi'nde, şairin yatak odasında sergilendiği bildirilmektedir. Makale maskeyi, geç Osmanlı modernleşmesi, kadın sanatçının kamusal konumu, yas pratikleri ve ulusal bellek inşası arasındaki ilişkileri yoğunlaştıran bir "eşik nesnesi" olarak ele almaktadır. Kuramsal çerçeve, Ernst Benkard ve Hans Belting'in ölüm maskesi ile yüz üzerine çalışmalarına, Charles S. Peirce'ün indeks kavramına, André Bazin ve Roland Barthes'ın fotoğraf ontolojisine ilişkin yaklaşımlarına ve Georges Didi-Huberman'ın temas yoluyla benzerlik (empreinte) kavramına dayanmaktadır; önerilen "eşik nesnesi" kavramı ise Arnold van Gennep ve Victor Turner'ın liminalite kavramından türetilmiştir. Yayımlanmış görseller ve yazılı kaynaklar üzerinden yürütülen sanat tarihsel görsel çözümleme yöntemiyle maske, Auguste Clésinger'in 1849'da Frédéric Chopin'in yüzünden ve elinden aldığı kalıplarla karşılaştırılmıştır. Çalışma, mevcut kaynaklar çerçevesinde, Mihri Hanım'ın jestinin Avrupa'daki romantik dâhi kültünden beslendiğini, ancak ölüyü yüz imgesiyle değil kitabe ve simgeyle anan Osmanlı mezar taşı geleneğinden ayrılan, bilinen istisnai bir örnek oluşturduğunu ileri sürmektedir. Ayrıca nesnenin bir kadın sanatçının elinden çıkmasının, yas ile sanatsal emeği aynı eylemde birleştiren bir jest olarak okunabileceğini önermektedir.

Anahtar Kelimeler Mihri Müşfik, Tevfik Fikret, ölüm maskesi, eşik nesnesi, kadın sanatçı, geç Osmanlı sanatı

Abstract

This study examines the cast that Mihri Hanım (Mihri Müşfik, 1885/86–1954), a pioneering woman painter of the late Ottoman period, took from the face and right hand of the poet Tevfik Fikret, who died on 19 August 1915. Reported indirectly as the first known death mask made in the Ottoman Empire, the object, reportedly in the form of a copy, has been displayed in the poet's bedroom in the Aşiyan Museum, Istanbul. The article approaches the mask as a "threshold object" condensing the relations between late Ottoman modernisation, the public position of the woman artist, practices of mourning and the construction of national memory. The theoretical framework draws on Ernst Benkard's and Hans Belting's work on the death mask and the face, Charles S. Peirce's concept of the index, André Bazin's and Roland Barthes's ontology of photography, and Georges Didi-Huberman's notion of resemblance by contact; the proposed concept of the "threshold object" is derived from Arnold van Gennep's and Victor Turner's notion of liminality. Using an art-historical visual analysis based on published images and written sources, the mask is compared with the casts Auguste Clésinger took of Frédéric Chopin's face and hand in 1849. The study argues that while Mihri Hanım's gesture draws on the European Romantic cult of genius, it constitutes a known exception to the Ottoman gravestone tradition, which commemorated the dead through inscription and symbol, not the face. It further proposes that its making by a woman artist can be read as uniting mourning and artistic labour in a single act.

Keywords Mihri Müşfik, Tevfik Fikret, death mask, threshold object, woman artist, late Ottoman art

PDF (Turkish)

References

  1. Abıyeva, N. (2022). Mihri Rasim. AWARE: Archives of Women Artists, Research and Exhibitions. https://awarewomenartists.com/en/artiste/mihri-rasim/ (Erişim tarihi: 28 Ocak 2026)
  2. Aköz, E. (2009, 4 Ekim). Mihri Hanım: Kırık bir yaşam öyküsü. Sabah. https://www.sabah.com.tr/yazarlar/akoz/2009/10/04/mihri_hanim_kirik_bir_yasam_oykusu/amp (Erişim tarihi: 27 Ocak 2026)
  3. Ankara Resim ve Heykel Müzesi. (t.y.). Mihri Müşfik (1886–1954) [Sanatçı sayfası]. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. https://arhm.ktb.gov.tr/artists/detail/2150/mihri-musfik-1886-1954 (Erişim tarihi: 8 Mart 2026)
  4. Barthes, R. (1981). Camera lucida: Reflections on photography (R. Howard, Çev.). Hill and Wang. (Özgün eser 1980'de yayımlanmıştır.)
  5. Bazin, A. (1967). The ontology of the photographic image (H. Gray, Çev.). What is cinema? içinde (Cilt 1, ss. 9–16). University of California Press. (Özgün eser 1945'te yayımlanmıştır.)
  6. Belting, H. (2017). Face and mask: A double history (T. S. Hansen ve A. J. Hansen, Çev.). Princeton University Press. (Özgün eser 2013'te yayımlanmıştır.) DOI: https://doi.org/10.1515/9780691244594
  7. Benjamin, W. (1969). The work of art in the age of mechanical reproduction (H. Zohn, Çev.). H. Arendt (Ed.), Illuminations içinde (ss. 217–251). Schocken Books. (Özgün eser 1936'da yayımlanmıştır.)
  8. Benkard, E. (1929). Undying faces: A collection of death masks (M. M. Green, Çev.). Hogarth Press. (Özgün eser 1926'da yayımlanmıştır.)
  9. Bir Dakikada Geziyorum. (t.y.). Aşiyan Müzesi: Tevfik Fikret evi ve mezarı. https://www.birdakikadageziyorum.com/asiyan-muzesi-tevfik-fikret-evi-ve-mezari/ (Erişim tarihi: 13 Mart 2026)
  10. Didi-Huberman, G. (2008). La ressemblance par contact: Archéologie, anachronisme et modernité de l'empreinte. Éditions de Minuit.
  11. Eldem, E. (2005). İstanbul'da ölüm: Osmanlı-İslam kültüründe ölüm ve ritüelleri. Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi.
  12. Flower, H. I. (1996). Ancestor masks and aristocratic power in Roman culture. Clarendon Press. DOI: https://doi.org/10.1093/oso/9780198150183.001.0001
  13. Gençalp, B. (Yönetmen). (2022). Kim Mihri? [Belgesel film]. İlk Production; Pati Film.
  14. Gürel, M. (2022, 6 Ocak). 10 maddede ilklerin ressamı Mihri Müşfik Hanım. 10layn. https://10layn.com/10-maddede-ilklerin-ressami-mihri-musfik-hanim/ (Erişim tarihi: 13 Şubat 2026)
  15. Henning, M. (2017). The floating face: Garbo, photography and death masks. Photographies, 10(2), 157–178. https://doi.org/10.1080/17540763.2016.1266691 DOI: https://doi.org/10.1080/17540763.2016.1266691
  16. Hürriyet Daily News. (2026). Istanbul launches restoration of historic Aşiyan Museum. https://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-launches-restoration-of-historic-asiyan-museum-224593
  17. İBB Atatürk Kitaplığı. (t.y.). Aşiyan Museum. İstanbul Büyükşehir Belediyesi. https://ataturkkitapligi.ibb.gov.tr/en/Kitaplik/Muzelerimiz/Asiyan-Museum/1 (Erişim tarihi: 23 Şubat 2026)
  18. İleri, S. (1998). Mihri Müşfik: Ölü bir kelebek. Oğlak Yayınları.
  19. Kasapoğlu, M. (2020, 18 Ocak). Aşiyan, Tevfik Fikret ve Mihri Müşfik. Bir Müzeolog. https://maidekasapoglu.com/asiyan/ (Erişim tarihi: 27 Ocak 2026)
  20. Marmara Eğitim ve Araştırma Hastanesi. (t.y.). Aşiyan Museum. https://marmaraeah.saglik.gov.tr/EN-1159977/asiyan-museum.html (Erişim tarihi: 21 Mart 2026)
  21. Nochlin, L. (1971). Why have there been no great women artists? ARTnews, 69(9), 22–39, 67–71.
  22. Onat, S. (2016, 29 Mart). Edebiyat yuvası Aşiyan. Hürriyet Seyahat. https://www.hurriyet.com.tr/seyahat/edebiyat-yuvasi-asiyan-40077677 (Erişim tarihi: 20 Şubat 2026)
  23. Özcan, N. (2016). Selim İleri'den bir ressama yorum: Mihri Müşfik: Ölü bir kelebek. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (25), 153–174. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/583958
  24. Peirce, C. S. (1931–1958). Collected papers of Charles Sanders Peirce (C. Hartshorne, P. Weiss ve A. W. Burks, Ed.; Cilt 1–8). Harvard University Press.
  25. Rapperswil Polonya Müzesi. (t.y.-a). Maska pośmiertna Fryderyka Chopina [Koleksiyon kaydı]. Google Arts & Culture. https://artsandculture.google.com/asset/death-mask-of-frederic-chopin/8QHhQVNJQJylYg (Erişim tarihi: 20 Şubat 2026)
  26. Rapperswil Polonya Müzesi. (t.y.-b). A bronze cast of the left hand of Frederic Chopin [Koleksiyon kaydı]. Google Arts & Culture. https://artsandculture.google.com/asset/a-bronze-cast-of-the-left-hand-of-frederic-chopin/CAHUoHf8wps57w (Erişim tarihi: 21 Şubat 2026)
  27. Russ, D. (2010). Chopin's hand and deathmask [Fotoğraf; Hunterian Müzesi ve Sanat Galerisi, Glasgow]. Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:BLW_Chopin%27s_hand_and_deathmask.jpg (Erişim tarihi: 27 Ekim 2025)
  28. Sakıp Sabancı Müzesi. (t.y.). Mihri (Müşfik) Hanım: Portrait of a young man. https://sakipsabancimuzesi.org/en/artist/303/882 (Erişim tarihi: 22 Ağustos 2025)
  29. SALT. (2019). Mihri: A migrant painter of modern times [Sergi metni]. https://saltonline.org/en/1956/ (Erişim tarihi: 21 Ağustos 2025)
  30. Shaw, W. M. K. (2011). Ottoman painting: Reflections of Western art from the Ottoman Empire to the Turkish Republic. I.B. Tauris. https://doi.org/10.5040/9780755610792 DOI: https://doi.org/10.5040/9780755610792
  31. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (t.y.). Aşiyan Müzesi. Kültür Portalı. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/istanbul/gezilecekyer/asiyan-muzesi (Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025)
  32. Tongo, G. ve Dağoğlu, Ö. G. (2019). Mihri: İstanbul'dan New York'a bir kadın ressamın portresi. Toplumsal Tarih, (303), 26–28.
  33. Tuna, M. (2007). İlk Türk kadın ressam: Mihri Rasim (Müşfik) Açba, 1886 İstanbul–1954 New York. As Yayın.
  34. Turner, V. (1969). The ritual process: Structure and anti-structure. Aldine.
  35. van Gennep, A. (1960). The rites of passage (M. B. Vizedom ve G. L. Caffee, Çev.). University of Chicago Press. (Özgün eser 1909'da yayımlanmıştır.) DOI: https://doi.org/10.7208/chicago/9780226027180.001.0001
  36. Wikimedia Commons. (t.y.). Togato Barberini [Fotoğraf]. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Togato_Barberini.jpg (Erişim tarihi: 28 Ağustos 2025)