Vol. 14 No. 99 (2026)
2026/2

Research Article

A Study on the Types of Folk Literature Texts in Rumi’s Masnavi

Published 2026-08-31

Cilt 14 Sayı 99 kapak

Öz

Mevlânâ’nın Mesnevî’sindeki Halk Edebiyatı Metin Türleri Üzerine Bir İnceleme

Mevlânâ, XIII. yüzyılda yaşamış bir Türk sûfî, şâiri ve bilgesidir. O, yaşamı boyunca birçok eser vücuda getirmekle birlikte bunlar içerisinde en öne çıkan eseri Mesnevî’dir. Altı ciltten ve yaklaşık 26 bin beyitten oluşan bu eser onun, Anadolu’nun Türk kültür ve irfanıyla mayalanmasındaki etkin rolünün bir sembolü niteliğindedir. Mevlânâ, üstlendiği bu misyonla Anadolu insanının yaşadığı buhranlı dönemde açtığı çığırla toplumu aydınlatacak öğretiler ortaya koymuştur. Bu öğretileri yine halkın kendi ürünleriyle besleyerek sunan Mevlânâ’nın, mezkûr eserinde halk kültürü ve edebiyatı metin türlerini de aktif bir şekilde kullandığı görülmektedir. Bu araştırmada bir âlim, sûfî ve şâir olmanın yanında bir halk adamı olarak da tanımlanan Mevlânâ’nın en meşhur eseri olan Mesnevî’de hangi halk edebiyatı metin türlerine yer verdiği, bu metinleri kullanım amacı ele alınıp ortaya konulmuştur. Yapılan inceleme sonucunda Mesnevî’sinde tasavvufî hakikatleri pratik ahlâka dair öğütlere dönüştürerek farklı metin türlerini iç içe geçirip, her seviyeden insanın rahatlıkla anlamasına olanak sunacak şekilde yapılandırmış olan Mevlânâ’nın, halk edebiyatı metin türlerinden; halk hikâyesi, masal, fıkra, kısâs-ı enbiyâ, menkıbe, Hz. Ali’nin cenknâmeleri ve Hamzanâmelere sıklıkla yer verdiği tespit edilmiştir. Eserde bu metin türlerinin kullanım amaçları incelendiğinde ise Mevlânâ’nın eserini adeta aşk ile yaratılan insana, aşkın epistemolojisi ekseninde yaratılışını ve varlığını sorgulatan ontolojik bir aşk kitabı olarak sunduğunu söylemek mümkündür.

Anahtar Kelimeler Mevlânâ, Mesnevî, halk edebiyatı, metin türleri

Abstract

Rumi, who lived in the 13th century, was a Turkish Sufi, poet, and sage. Among his many works, the Masnavi stands out as his most significant contribution. Comprising six volumes and nearly 26,000 couplets, the Masnavi serves as a symbolic representation of Rumi’s influential role in shaping Anatolia's spiritual and cultural identity. Renowned for the enduring power of his words, Rumi offered teachings that shed light on a society facing deep crisis, opening a new path during a turbulent era in Anatolian history. Notably, he enriched these teachings by drawing from the very cultural products of the people, incorporating elements of folk culture and literature into his most celebrated work. This study explores the various genres of folk literature employed by Rumi in the Masnavi and the purposes behind their inclusion, framing him not only as a scholar, Sufi, and poet, but also as a man of the people. The analysis reveals that Rumi skillfully blends mystical truths with practical ethical guidance, weaving together diverse textual forms in a way that makes the Masnavi accessible to readers from all walks of life. The genres identified include folk tales, fairy tales, humorous anecdotes (fıkra), Qisas al-Anbiya (stories of the prophets), hagiographies (menkıbe), and epic narratives such as the Cenkname of Ali and the Hamzanama. Ultimately, the findings suggest that Rumi constructs the Masnavi as an ontological book of love, one that invites reflection on the human condition, creation, and existence through a metaphysical epistemology grounded in love.

Keywords Rumi, Masnavi, folk literature, text types

PDF (Turkish)

References

  1. Akpınar, A. (2007). Mesnevî’de kıssa eğitimi Şeyh Dekûkî örneği. Türk kültürü, edebiyatı ve sanatında Mevlânâ ve Mevlevîlik bildirileri içinde (ss. 123–147). Sümam.
  2. Alptekin, A. B. (2009). Halk hikâyelerinin motif yapısı. Akçağ.
  3. Artun, E. (2007). Anonim halk edebiyatı nesri. Bayrak.
  4. Artun, E. (2020). Dinî tasavvufî Türk halk edebiyatı. Kitabevi.
  5. Aslan, E. (2008). Türk halk edebiyatı. Maya Akademi.
  6. Ayan, G. (1991). Mesnevi ve kısa hikâyecilik. V. Milli Mevlâna Kongresi bildirileri içinde (ss. 57–61). Selçuk Üniversitesi.
  7. Baykal, Ö. (1964). Mevlânâ’nın Mesnevî’sinde hayvan ve hikâye motifleri. Şarkiyat Mecmuası, 5(25), 23–34.
  8. Boratav, P. N. (1958). Zaman zaman içinde. Adam.
  9. Boratav, P. N. (2002). Halk hikâyeleri ve halk hikâyeciliği. Tarih Vakfı.
  10. Can, Ş. (2003). Mevlânâ hayatı-şahsiyeti-fikirleri. Ötüken.
  11. Coşan, M. E. (1993). Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî. Büyük İslâm ve tasavvuf önderleri ansiklopedisi içinde (ss. 141–162). Vefa.
  12. Çelik, C. (2002). Mevlânâ’nın fikirlerinin Türklerin dinî hayatına etkileri. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12, 21–38. DOI: https://doi.org/10.30803/adusobed.1677630
  13. Çetin, İ. (1997). Türk edebiyatında Hz. Ali cenknâmeleri. Kültür Bakanlığı.
  14. Devellioğlu, F. (1993). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat. Aydın Kitabevi.
  15. Elçin, Ş. (1998). Halk edebiyatına giriş. Akçağ.
  16. Fürüzanfer, B. (1997). Mevlânâ Celaleddin (F. N. Uzluk, Çev.). Milli Eğitim Basımevi.
  17. Gezer, A. (2006). Soyut kavramların öğretiminde hayvan masallarının yeri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi.
  18. Gölpınarlı, A. (1985). Mevlânâ Celâleddin hayatı, felsefesi, eserleri, eserlerinden seçmeler. İnkılâp.
  19. Güllüce, H. (2008). Mesnevî’de temsîlî anlatım ve hikâye ve temsîllerle Kurân âyetlerinin açıklanması. Erdem Dergisi, (50), 129–160. https://doi.org/10.32704/erdem.2008.50.129 DOI: https://doi.org/10.32704/erdem.2008.50.129
  20. Güzel, A. (2006). Dinî-tasavvûfî Türk edebiyatı. Akçağ.
  21. Güzel, A. ve Torun, A. (2008). Türk halk edebiyatı el kitabı. Akçağ.
  22. Kocatürk, V. M. (1970). Türk edebiyatı tarihi. Edebiyat.
  23. Köksal, M. A. (1993). Peygamberler tarihi. Türkiye Diyanet Vakfı.
  24. Köprülü, F. (2004). Türk edebiyatı tarihi. Akçağ.
  25. Mevlânâ. (1991). Mesnevî (V. Ç. İzbudak, Çev.; c. 1, s. 20–21, 22–23, 46, 55, 72–111, 124–152, 130–132, 154, 167, 172, 201–202, 206–208, 233, 283, 297, 302, 318; c. 2, s. 11–12, 30–35, 63, 71, 95, 107–109, 109–112, 169–170, 176, 200, 240, 242–251, 246–247, 258–259, 264–267, 276–278, 279, 331–332, 333; c. 3, s. 6–14, 40–53, 57–62, 58–60, 62–75, 78, 79, 81–82, 92, 100–101, 105–107, 113, 132–133, 159–160, 172, 189–190, 211, 212–214, 227–228, 229, 232–234, 234–235, 313, 279–281, 331–332, 348–349; c. 4, s. 30–34, 38–40, 49–50, 60, 64, 76–85, 88, 91, 118–119, 143–144, 152, 172–173, 178–184, 181–183, 185, 201–202, 256, 262–264, 284, 296–297, 308; c. 5, s. 47–58, 142, 191–236, 195–196, 232, 270–280, 288–289, 307, 311; c. 6, s. 37–50, 92, 108–109, 127, 171, 218, 208–235, 236–237, 242, 283, 354, 362, 383). Millî Eğitim Bakanlığı.
  26. Ocak, A. Y. (1992). Kültür tarihi kaynağı olarak menakıbnâmeler. Türk Tarih Kurumu.
  27. Ocak, A. Y. (1996). Türk sufiliğine bakışlar. İletişim.
  28. Oğuz, Ö. (2008). Türk halk edebiyatı el kitabı. Grafiker.
  29. Özdemir, A. (2007). Bütün yönleriyle Türk halk edebiyatı bilgileri. Bordo Siyah Klasik.
  30. Riyâhî, M. E. (1995). Osmanlı topraklarında Fars dili ve edebiyatı. İnsan.
  31. Sakaoğlu, S. (2002). Gümüşhane ve Bayburt masalları. Akçağ.
  32. Schimmel, A. (1973). Mevlâna C. Rûmî’ye göre Konya’da gündelik hayat. Mevlânâ’nın 700. ölüm yıldönümü dolayısıyla uluslararası Mevlâna semineri içinde (ss. 138–142). TIB.
  33. Schimmel, A. (1999). İslâm’ın mistik boyutları (S. Özkan, Çev.). Kabalcı.
  34. Schimmel, A. (2007). Ben rüzgârım sen ateş (S. Özkan, Çev.). Ötüken.
  35. Seyhan, E. (2007). Tasavvuf edebiyatında Mevlânâ ve Mevlevî. Sır.
  36. Şimşek, S. (2005). Mevlânâ’da mizah ve nükte. Tasavvuf Dergisi Mevlânâ Özel Sayısı, 6(14), 525–548.
  37. Yeniterzi, E. (1997). Mevlânâ Celâlettin Rûmî. Türkiye Diyanet Vakfı.
  38. Yeniterzi, E. (2006). Klasik Türk edebiyatı ahlâkî mesnevîlerinde Mevlânâ’dan izler. Klasik Türk kültürü, edebiyatı ve sanatında Mevlâna ve Mevlevîlik sempozyumu bildirileri içinde (ss. 11–17). Selçuk Üniversitesi.
  39. Yıldırım, D. (1997). Sözel eleştiri türü ve Nasreddin Hoca bildirileri üzerine birkaç söz. Nasreddin Hoca sempozyumu bildirileri içinde (ss. 57–59). Kültür Bakanlığı.
  40. Yıldız, A. D. (2004). Eski bir bahçenin yeniden düzenlenişi ya da Fuzûlî’nin Hikâye-i Leylâ ve Mecnûn’u sunuşu. Bilig, (29), 201–222.