Vol. 14 No. 98 (2026)
2026/1

Research Article

Floating Motifs on the Bosphorus: An Analysis of Ottoman Imperial Barges

Published 2026-03-31

Cilt 14 Sayı 98 kapak

Öz

Boğaz’da Yüzen Motifler: Osmanlı Saltanat Kayıkları Üzerine Bir İnceleme

Bu çalışma, Beşiktaş Deniz Müzesi Saltanat Kayıkları Koleksiyonu’nda bulunan ve Sultan Abdülmecit dönemine (1839–1861) tarihlenen dört saltanat kayığının süsleme programlarını biçim, üslup ve ikonografi bakımından incelemektedir. İncelenen kayıklar, 13 çifte kürekli ve köşklü iki kayık (Db. 222A, Db. 222B) ile 7 çifte kürekli ve köşksüz iki kayıktır (Db. 1766, Db. 1767). Doğrudan gözlem ve fotoğrafik belgeleme; müze envanter defterleri, Ali Sami Boyar’ın 1917 tarihli kataloğu, 1966 tarihli keşifnameler, arşiv belgeleri ve restorasyon kayıtlarıyla birlikte değerlendirilmiş, borda kalem işleri zemin rengi, bordür düzeni, kartuş biçimi, motif repertuvarı, teknik ve üslup ölçütlerine göre karşılaştırılmış ve aynı dönemin Dolmabahçe Sarayı ile Küçüksu Kasrı süslemeleriyle ilişkilendirilmiştir. Karşılaştırma, köşklü iki kayığın gülkurusu zeminli Rokoko (Db. 222A) ve Barok-Naturalist (Db. 222B) bordürlerle, Db. 1766’nın Barok kartuşlu ve Naturalist çiçek demetli bordürüyle, Db. 1767’nin ise klasik Osmanlı cilt sanatını hatırlatan geometrik kasetli ve şemse formlu kartuşlu bordürüyle ayrıştığını göstermiştir. Köşk sütunce başlıkları, borda bezemeleri ve hilal alemler gibi ögeler Dolmabahçe Sarayı’ndaki karşılıklarıyla eş düzendedir. Saltanat armalarının dağılımı, envanter kayıtları ve sonradan kapatılan ya da değiştirilen armalar birlikte değerlendirildiğinde, bezemenin tek başına sultan ve harem kayıkları arasında kesin bir sahiplik ölçütü olmadığı anlaşılmıştır. Sonuç olarak kayıkların, Dolmabahçe Sarayı’nın Barok, Rokoko ve Naturalist süsleme düzenini taşınabilir ölçekte tekrarlayan saray nesneleri olduğu ileri sürülmektedir.

Anahtar Kelimeler Saltanat kayığı, Sultan Abdülmecit, Beşiktaş Deniz Müzesi, kalem işi, Osmanlı süsleme sanatı

Abstract

This study examines the decorative programmes of four imperial barges in the Imperial Barges Collection of the Beşiktaş Naval Museum, dated to the reign of Sultan Abdülmecid (1839–1861), in terms of form, style and iconography. The barges comprise two thirteen-pair-oared vessels with pavilions (Db. 222A, Db. 222B) and two seven-pair-oared vessels without pavilions (Db. 1766, Db. 1767). Direct observation and photographic documentation were evaluated together with the museum’s inventory registers, Ali Sami Boyar’s catalogue of 1917, shipyard survey reports of 1966, archival documents and restoration records; the painted border ornament (kalem işi) was compared by ground colour, border arrangement, cartouche form, motif repertoire, technique and style, and related to the contemporary decoration of Dolmabahçe Palace and Küçüksu Pavilion. The comparison showed that the two pavilion barges differ through rose-ground Rococo (Db. 222A) and Baroque-Naturalist (Db. 222B) borders, Db. 1766 through a border with Baroque cartouches and Naturalist flower bouquets, and Db. 1767 through a border of geometric panels and şemse-shaped cartouches recalling classical Ottoman bookbinding. Elements such as pavilion column capitals, hull ornament and crescent finials correspond to their counterparts in Dolmabahçe Palace. When the distribution of imperial coats of arms, the inventory records and the later covered or replaced arms are considered together, decoration alone does not provide a definitive criterion of ownership between the sultan’s and the harem barges. The barges are therefore interpreted as palace objects that reproduce the Baroque, Rococo and Naturalist decorative order of Dolmabahçe Palace on a portable scale.

Keywords imperial barge, Sultan Abdülmecid, Beşiktaş Naval Museum, kalem işi, Ottoman ornamentation

PDF (Turkish)

Author Biography

Nalan Yakarçelik

1969 Ankara’da doğdu.  Selçuk Üniversitesi Arkeoloji  Sanat Tarihi Bölümünde Lisans, Yıldız Teknik Üniversitesi Müzecilik Bölümünde Yüksek Lisansını tamamladı. Kadir Has Üniversitesi Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Lisans bölümünde misafir öğrenci olarak bulundu.

DzKK  Deniz Tarih Arşivi’nde Askeri Tarih Uzmanı olarak, Türkiye’nin ilk gemi müzesi TCG Gayret Müzesi’nde krüatör olarak çalıştı. Halen İstanbul Deniz Müzesi’nde Sanat Tarihçi / Müzeci olarak görev yapmaktadır.

İyi düzeyde eski Türkçe, orta düzeyde İngilizce bilen Yakarçelik iki çocuk annesidir.

Bazı Eserleri

· “Menderes Magnesia’sı ve Artemis Leukophryene Tapınağı” (Yayınlanmamış Lisans Tezi, Selçuk Üni. Fen Edebiyat Fak., 1990)

· Süleyman Nutki, Osmanlı Deniz Savaşları, haz. kollektif, II. Baskı, İstanbul, 1993

· Ali Rıza Seyfi, Turgut Reis, haz. kollektif, İstanbul, 1994

· “Deniz Müzesi Koleksiyonlarında Bulunan Madalya ve Nişanların Kataloglanması ve Sergilenmesi” (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üni.,  Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1997)

· Deniz Müzesi Tarihi Kayıklar Galerisi, haz. kolektif, DzKK Yayınevi, 1997

· “Tercüman Çıkmazı Ölçeğinde Bir Sokak Analizi” (Kadir Has Üni. Kültür Varlıklarını Koruma Programı, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010)

· “Şükran Cabiri Zaim Pera Sanat Galerisi Kişisel Sergi Kataloğuna Önsöz” İstanbul, 2010

· Muhtelif dergilerde makalaler

Hazırladığı Sergiler:

· Çanakkale Deniz Müzesi’nin Yeniden Düzenlenmesi, 1996

· TCG Gayret Gemi Müzesi Küratörlüğü, 1997

· Osmanlı Bahriyesi’nde Ahşap Sanatı Sergisi, 2009

· TCG Nusret Gemi Müzesi, 2009

· Sultan Abdülaziz Donanması Sergisi, 2010

· Denizde Türkler Sergisi, 2012

İletişim Bilgileri:

Adres:  İstanbul Deniz Müzesi Komutanlığı Dolmabahçe Caddesi Beşiktaş/ İstanbul  

Tel: 0212 327 4345 /  0 505 251 7202

Faks: 0 212 236 6893

References

  1. Aksoy, E. (2022). İkonografik, mitolojik ve dekoratif olarak kozalak motifi ve tekstil sanatında kullanımı. Art-e Sanat Dergisi, 15(30), 1136–1154. https://doi.org/10.21602/sduarte.1169845 DOI: https://doi.org/10.21602/sduarte.1169845
  2. Arseven, C. E. (1947). Kayık. Sanat ansiklopedisi içinde (C. 2, ss. 986–987).
  3. Beydiz, M. G. (2019). Gemibaş figürleri.
  4. Boyar, A. S. (1333/1917). Bahriye Müzesi kataloğu. Bahriye Matbaası.
  5. Boyar, A. S. (1952, 3 Eylül). Deniz Müzesine dair hatıralar. Cumhuriyet, 3.
  6. Demiriz, Y. (t.y.). Acanthus: Türkiye’nin arkeoloji ve sanat tarihi terminolojisine yanlış adla girmiş bir bitki motifi. Arkeoloji Sanat Tarihi Dergisi, 3, 19–24. https://web.archive.org/web/20151106071933/http://www.dlir.org/archive/archive/files/arkeoloji_sanat_tarihi_dergisi_v-3_p19-24_15cc477f74.pdf
  7. Demiriz, Y. (2019). Osmanlı kitap sanatında doğal çiçekler.
  8. Gautier, T. (2007). İstanbul: Dünyanın en güzel şehri (N. Yiğitler, Çev.). Profil Yayıncılık. (Özgün eser 1854’te yayımlanmıştır.)
  9. Göçer, K. (2014). Bezmialem Valide Sultan ve Gureba Hastanesi vakfiyesi. Çankırı Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 4(1), 123–150.
  10. Gönül, M. (1973). Türk elişleri sanatı XVI–XIX. yüzyıl. İş Bankası Kültür Yayınları.
  11. Gülersoy, Ç. (1983). Kayıklar. Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Yayınları.
  12. Gün, F. (Ed.). (2005). Dolmabahçe Sarayı. TBMM Milli Saraylar Yayını.
  13. Halil Ethem. (1329). Kayıkhane ocağı. Şehbal, 55(75), 47–48.
  14. Hisar, A. Ş. (2009). Boğaziçi mehtapları. Yapı Kredi Yayınları.
  15. İşipek, A. R. (2010). İstanbul’un kuğuları: Saltanat kayıkları. Denizler Kitabevi.
  16. Köksal, M. (2019). Saray tablo koleksiyonunun II. Abdülhamid döneminde geliştirilmesinin incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Akdeniz Üniversitesi].
  17. Kürkman, G. (2019). Osmanlı saray kuyumcuları 1853–1871. Korpus.
  18. Makzume, E. ve Öndeş, O. (2010). Osmanlı saray ressamı Fausto Zonaro. Yapı Kredi Yayınları.
  19. Nişanyan, S. (t.y.). Kayguk. Etimoloji sözlüğü. https://nisanyansozluk.com/
  20. Önler, Z. (1990). XIV. ve XV. yüzyıl Anadolu Türkçesi botanik terimleri (Edviye-i Müfrede, Hazâinü’s-Saâdât, Mücerrebnâme, Yâdigâr-ı İbn-i Şerîf). Journal of Turkish Studies, 14, 357–392.
  21. Panofsky, E. (1939). Studies in iconology: Humanistic themes in the art of the Renaissance. Oxford University Press.
  22. Sezgin, E. (1966). Kayıklar. Hayat Tarih Mecmuası, 8.
  23. Sönmez, N. (1997). Kalemkârî. Osmanlı dönemi yapı ve malzeme terimleri sözlüğü içinde (s. 53). YEM Yayınları.
  24. Sözen, M. ve Tanyeli, U. (1992). Kalem işi. Sanat kavram ve terimleri sözlüğü içinde (s. 121). Remzi Kitabevi.
  25. Şentürk, M. H. (1992). Bezmi Alem Valide Sultan. TDV İslam ansiklopedisi içinde (C. 6, ss. 108–113). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/bezmialem-valide-sultan
  26. Tekinmirza, F. (2008). Dolmabahçe Sarayı’nın iç süslemelerinde kullanılan teknikler ve mekânlardaki dağılımı [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi].
  27. Tekinmirza, F. ve Atalay Seçen, E. (2010). Dolmabahçe Sarayı iç mekân süslemelerinde kullanılan çiçek motifleri. Milli Saraylar Kültür Sanat Tarih Dergisi, (6), 57.
  28. Yakarçelik, N. D. (1988). Deniz Müzesi Tarihi Kayıklar Galerisi kataloğu.
  29. Yakarçelik, N. D. (2013, Aralık–2014, Ocak). Sarayın uçan tekneleri: Saltanat kayıkları. Atlas Tarih, (23), 50–57.
  30. Yakarçelik, N. D. (2014, Mayıs). Deniz Müzesi’ndeki büyük yerleştirme: Tarihi kadırga. Genç Sanat Dergisi, (227).
  31. Yakarçelik, N. D. (2020, Nisan). Sarayın zarif teknelerinde sıkışıp kalan hikâyeler: Zevrak-ı Hümâyun, biraz sanat biraz diplomasi. DzKK Dergisi, (638), 30–37.
  32. Yıldız, Y. (2016). Dolmabahçe Sarayı. TBMM Milli Saraylar Yayını.
  33. Yılmaz, N. ve Sipahioğlu, O. (2007). Dolmabahçe Sarayı’nda bulunan döşemelik kumaş desenlerinde dönemin sanat akımlarının etkisi. K. Kahraman (Ed.), 150. yılında Dolmabahçe Sarayı Uluslararası Sempozyumu bildiriler (23–26 Kasım 2006) içinde (C. 2, s. 214). TBMM Milli Saraylar Daire Başkanlığı Yayınları.
  34. Yılmaz, Y. ve Aykut, P. (1998). Milli Saraylar ısıtma araçları koleksiyonu. TBMM Milli Saraylar Yayını.
  35. Deniz Müzesi Komutanlığı (DMK). Eski Türkçe envanter defteri (Db. 4604), s. 87.
  36. Deniz Müzesi Komutanlığı (DMK). Envanter ana defteri (Db. 2595/1), s. 505–506.
  37. Deniz Müzesi Komutanlığı (DMK). Db. 1767 envanter sicil defteri.
  38. Deniz Müzesi Koleksiyonu. Db. 229, Tahlisiye Sandalı.
  39. Deniz Müzesi Koleksiyonu. Db. 7120, “Alman İmparatoru Kayzer Wilhelm’in İstanbul Ziyareti, 1917” [Fotoğraf albümü, 88 fotoğraf].
  40. Deniz Müzesi Koleksiyonu. Db. M1785 ve Db. M1786 [Kartpostal].
  41. Deniz Tarih Arşivi (DTA). Daireler I, Dosya No. 57, Sayfa No. 6 (2 Aralık 1914).
  42. Taşkızak Tersanesi Keşifnamesi, 11 Mayıs 1966. Deniz Müzesi Komutanlığı envanteri.
  43. Taşkızak Tersanesi Keşifnamesi, 10 Haziran 1966. Deniz Müzesi Komutanlığı envanteri.
  44. Taşkızak Tersanesi Keşifnamesi, 23 Ağustos 1966. Deniz Müzesi Komutanlığı envanteri.