Vol. 14 No. 98 (2026)
2026/1

Research Article

An Evaluation of the Motifs Used in Tepeliks

Published 2026-03-31

Cilt 14 Sayı 98 kapak

Öz

Tepeliklerde Kullanılan Motifler Üzerine Bir Değerlendirme

Bu çalışma, Anadolu geleneksel kadın başlıklarının metal baş süsü olan tepeliklerde kullanılan motifleri tanıtmayı, bu motiflerin kompozisyon içindeki yerleşimini betimlemeyi ve motiflere alan yazınında yüklenen kültürel, inançsal ve toplumsal anlamları değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma desenlerinden betimsel ve analitik yaklaşımla tasarlanan çalışmada, tepelik, başlık ve motif üzerine yayımlanmış kitap, makale, bildiri, katalog yazıları ve tezler ile on dört şekil incelenmiştir. Şekillerin sekizi üç basılı yayından, biri bir müzenin web sayfasından alınmış; beşi ise birinci yazarın sanatta yeterlik tezinden ve Alanya Arkeoloji Müzesi’nde çektiği fotoğraflardan alınmıştır. Motifler biçimlerine göre bitkisel, geometrik ve figürlü olarak sınıflandırılmış, sembolik anlamları ise ayrı bir düzeyde ele alınmıştır. İncelenen tepeliklerde motiflerin çoğunlukla merkezdeki kabarık bir göbek ya da rozetten kenara doğru eş merkezli kuşaklar hâlinde düzenlendiği; çiçek ve yaprak motiflerinin çark-ı felek, altı köşeli yıldız ve ay yıldız motifleriyle aynı kompozisyonda birlikte kullanıldığı, el motifinin ise penesler üzerinde yer aldığı görülmektedir. Bitkisel ve geometrik bezemenin öne çıktığı, figürlü bezemenin daha sınırlı kaldığı gözlemi bir sayıma değil, incelenen örneklere dayanmaktadır. Motiflere yüklenen koruma, bereket ve güç anlamları, alan yazınında ileri sürülen yorumlar olarak değerlendirilmiştir. Çalışma, tepeliklerin somut olmayan kültürel miras bağlamında belgelenmesinin ve motif repertuvarının çağdaş tasarımlarda esin kaynağı olarak kullanılmasının önemine dikkat çekmektedir.

Anahtar Kelimeler Geleneksel, kültür, motif, tepelik, takı

Abstract

This study aims to introduce the motifs used on tepeliks, the metal crown ornaments of traditional Anatolian women’s headdresses, to describe the placement of these motifs within the composition, and to evaluate the cultural, belief-related and social meanings attributed to them in the literature. Using a qualitative descriptive and analytical approach, the study examines published books, articles, conference papers, catalogue essays and theses on tepeliks, headdresses and motifs, together with fourteen figures. Eight figures are reproduced from three printed publications and one from a museum website; five come from the first author’s proficiency-in-art thesis and from photographs taken by the first author in the Alanya Archaeology Museum. The motifs are classified by form as floral, geometric and figural, and their symbolic meanings are treated as a separate level. In the tepeliks examined, the motifs are mostly arranged in concentric bands extending from a raised central boss or rosette towards the edge; floral and leaf motifs are combined in the same composition with the çark-ı felek, the six-pointed star and the crescent and star, whereas the hand motif appears on the pendants. The observation that floral and geometric ornament predominates and figural ornament is more limited rests on the examples examined, not on a count. The meanings of protection, abundance and power attributed to the motifs are treated as interpretations proposed in the literature. The study draws attention to the importance of documenting tepeliks in the context of intangible cultural heritage and of using their motif repertoire as a source of inspiration for contemporary design.

Keywords Traditional, culture, motif, tepelik, jewelry

PDF (Turkish)

References

  1. Akar, A. ve Keskiner, C. (1978). Türk süsleme sanatlarında desen ve motif. Tercüman Sanat ve Kültür Yayınları.
  2. Alantar, H. (2007). Motiflerin dili. A4 Ofset Matbaacılık.
  3. Aydın, T. (2022). Türk halı ve kilim dokumalarında “el” motifinin izdüşümü. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (29), 167–184. https://doi.org/10.56597/kausbed.1081230 DOI: https://doi.org/10.56597/kausbed.1081230
  4. Balıkesir Büyükşehir Belediyesi. (2022). Balıkesir kadın giysileri ve başlıkları. Seçil Ofset Matbaacılık.
  5. Balta, N. (2014). Anadolu kadın başlıkları. Alter Yayıncılık.
  6. Erbek, M. (2002). Çatalhöyük'ten günümüze Anadolu motifleri. T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
  7. Erkaplan, E. (2011). Ankara ilinde bulununan tepeliklerin incelenmesi [Sanatta yeterlik tezi, Gazi Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
  8. Ildıroyuk, H. (2009). Anadolu'da gelin başlıkları. W. E. Weick, A. Wieczarek, G. Franke ve P. Hesse (Ed.), Evet-Fa, İch Will! içinde (ss. 167–168). Druckverlog Kettler.
  9. Kuşoğlu, M. Z. (1994). Dünkü sanatımız kültürümüz. Ötüken Neşriyat.
  10. Leventoğlu, S. (2026). Erzurum Yakutiye Medresesi Türk İslam Eserleri ve Etnografya Müzesi’nde bulunan bir grup tepelik. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 19(53), 343–363. https://doi.org/10.12981/mahder.1563472 DOI: https://doi.org/10.12981/mahder.1563472
  11. Önder, M. (1998). Antika ve eski eserler kılavuzu (2. bs.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
  12. Özbağı, T. (1993). Geleneksel kadın takıları. Tüyes Dergisi, 5, 13–17.
  13. Özbağı, T. (2004). Ankara-Beypazarı geleneksel takılarından tepelikler üzerine bir araştırma. Cumhuriyetin 80. yılında her yönüyle Ankara içinde (ss. 208–211).
  14. Özel, M. (1992). Folklorik Türk kıyafetleri. Türkiye Güzel Sanatları Geliştirme Vakfı Yayınları.
  15. Sürür, A. (1984). Süsleme. El sanatları üzerine yazılar: Dokuz Eylül Üniversitesi II. El Sanatları Sempozyumu bildirileri içinde (ss. 7–13). Dokuz Eylül Üniversitesi Yayınları.
  16. Tansuğ, S. (2003, Aralık). Kadını taçlandıran başlıklar. Skylife.
  17. Tansuğ, S. (2007). Anadolu gelinlerinin başlıkları. Jival, 31–33.
  18. Tansuğ, S. (2021). Anadolu takılarının gizemli gücü. Aracılar Ambalaj Matbaacılık.
  19. Türeli, İ. (2011). Türk sanatında altı köşeli yıldız: Mühr-i Süleyman. Çalış Ofset.
  20. Türkoğlu, S. (2013). Tarih boyunca Anadolu’da takı ve kuyumculuk kültürü. İstanbul Kuyumcular Odası Yayınları III.
  21. Şekil 1. Karadeniz bölgesi başlık örneği. Tansuğ (2021, s. 25). DOI: https://doi.org/10.53487/ataunisosbil.997797
  22. Şekil 2. Balıkesir Çepni kadın başlık örneği. Balıkesir Büyükşehir Belediyesi (2022, s. 63).
  23. Şekil 3. Yörük kadın başlık örneği. Balıkesir Büyükşehir Belediyesi (2022, s. 47).
  24. Şekil 4. Geleneksel tepelik örneği. Tansuğ (2021, s. 45).
  25. Şekil 5. Balıkesir yöresi tepelik örneği. Balıkesir Büyükşehir Belediyesi (2022, s. 83).
  26. Şekil 6. Ege Üniversitesi Etnografya Müzesi’nde bulunan tepelik örneği. Ege Üniversitesi Etnografya Müzesi. https://etnografyamuzesi.ege.edu.tr/tr-5981/galeri2-galerisi_link_sayfasi.html
  27. Şekil 7. Çiçek motifli tepelik örneği. (2021). Alanya Arkeoloji Müzesi, Emel Erkaplan.
  28. Şekil 8. Çiçek ve yaprak motifli tepelik örneği. Erkaplan (2011).
  29. Şekil 9. Çark-ı felek ve Mühr-i Süleyman motifli tepelik örneği. Tansuğ (2021, s. 46).
  30. Şekil 10. Çark-ı felek ve Mühr-i Süleyman motifli tepelik örneği. Erkaplan (2011).
  31. Şekil 11. Ay yıldız motifli tepelik örneği. Tansuğ (2021, s. 50).
  32. Şekil 12. Ay yıldız motifli tepelik örneği. Türkoğlu (2013, s. 191).
  33. Şekil 13. Peneslerde bulunan el motifleri örneği. Erkaplan (2011).
  34. Şekil 14. Bitkisel ve insan motifli tepelik örneği. Erkaplan (2011).