Vol. 14 No. 99 (2026)
2026/2

Research Article

Animal Depictions from Göbeklitepe in Contemporary Turkish Painting

Published 2026-08-31

Cilt 14 Sayı 99 kapak

Öz

Çağdaş Türk Resminde Göbeklitepe Hayvan Betimlemeleri

Bu araştırmada, Göbeklitepe T biçimli dikilitaşları üzerinde yer alan hayvan kabartmalarının, figürlerin anlamları ve bunların günümüz sanatçılarının eserlerindeki plastik etkileri incelenmiştir. Tarihin sıfır noktası olarak kabul edilen ve yaklaşık olarak günümüzden 12.000 yıl öncesine tarihlenen Göbeklitepe, hâlâ gizemini korumaya devam eden çok önemli bir kültürel mirasımızdır. Bu gizemli bölge, büyük tapınak mimarisi özelliği ile T biçimli dikilitaşların/stellerin üzerindeki simgesel, stilize hayvan ve insan kabartmaları ve dairesel yerleşim düzeniyle benzersiz bir yerleşkedir. Türk resim sanatının tarihsel sürecinde sanatçılar, yaşadıkları coğrafyadan ve onun zengin kültürel mirasından etkilenmişlerdir. Günümüz sanatçıları da Göbeklitepe arkeolojisinin gizeminden etkilenmişlerdir. Bu araştırmanın amacı, Göbeklitepe hayvan sembollerinin anlamlarının irdelenmesi ve günümüz sanatçılarının eserlerinde nasıl yorumlandığının analiz edilmesidir. Bu araştırma, nitel tarama modelinde betimsel bir araştırmadır. Araştırma kapsamında 2022 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı’nca desteklenen “Çağdaş Sanatta Göbeklitepe” Projesine eseri ile katılan sanatçıların eserleri incelenmiştir. Bu eserler arasından Göbeklitepe hayvan kabartmalarının ve figürlerinin yoğun olarak yorumlandığı beş eser seçilmiştir. Araştırmanın örneklem grubunu İlham Enveroğlu, Şükran Pekmezci, Kadir Şişginoğlu, Semih Büyükkol ve Meliha Yılmaz oluşturmaktadır.

Elde edilen bulgular doğrultusunda, Göbeklitepe dikilitaşlarını süsleyen yırtıcı ve zehirli hayvanların terminolojik ve mitolojik anlamları olduğu tespit edilmiştir. Sanatçıların, güçlü gözlemleri ve karakteristik anlatım özelliklerine uygun olarak, bu sembolleri ve figürleri realist ya da soyut bir anlatım doğrultusunda estetik bir kaygıyla yorumladıkları sonucuna ulaşılmıştır. Üretilen bu eserler, Göbeklitepe kültürel mirasının çağdaş sanattaki yansımalarının gelecek nesillere aktarımında somut birer veri oluşturacaktır.

Anahtar Kelimeler Göbeklitepe, Göbeklitepe Hayvan Betimleri, Çağdaş Türk Resmi

Abstract

This study examines the meanings of the animal reliefs and figures on the T-shaped megaliths of Göbeklitepe and their plastic effects in the works of contemporary artists. Göbeklitepe, considered the zero point of history and dating back approximately 12,000 years, is an important cultural heritage that retains its mystery. The site is unique for its grand temple architecture, symbolic and stylized animal and human reliefs on the T-shaped megaliths/stelae, and circular settlement pattern. Throughout the history of Turkish painting, artists have drawn on the geography they live in and its rich cultural heritage, and contemporary artists have likewise been influenced by the mystery of Göbeklitepe. The study aims to examine the meanings of Göbeklitepe’s animal symbols and to analyze how contemporary artists interpret them. This research is a descriptive study in a qualitative survey model. It examines works produced by artists who participated in the “Göbeklitepe in Contemporary Art” Project, supported by the Ministry of Culture and Tourism in 2022. Five works interpreting Göbeklitepe animal reliefs and figures were selected. The sample group consists of İlham Enveroğlu, Şükran Pekmezci, Kadir Şişginoğlu, Semih Büyükkol, and Meliha Yılmaz.

The findings show that the predatory and poisonous animals adorning the Göbeklitepe megaliths carry terminological and mythological meanings. The artists, in accordance with their keen observations and characteristic narrative skills, interpreted these symbols and figures with aesthetic concern, either realistically or abstractly. These works will constitute concrete data for the transmission of Göbeklitepe's cultural heritage in contemporary art to future generations.

Keywords Göbeklitepe, Göbeklitepe Animal Depictions, Contemporary Turkish Painting

PDF (Turkish)

References

  1. Adalı, S. F. (2021). Göbeklitepe’deki hayvanların Eski Anadolu ve Mezopotamya’da tasvirleri. V. Ayhan ve E. Tüylüoğlu (Ed.), Göbeklitepe ve semboller içinde. Alfa Basım Yayım Dağıtım.
  2. Akdamar, A. (2025). Göbeklitepe: İnsanlık tarihinin en önemli arkeolojik keşiflerinden biri. Korpus Kültür Sanat Yayıncılık.
  3. Arkeofili. (2016, 18 Eylül). Göbekli Tepe ile ilgili tüm merak ettikleriniz: Jens Notroff röportajı. https://arkeofili.com/gobekli-tepe-ile-ilgili-tum-merak-etttikleriniz-jens-notroff-roportaji/
  4. Ayhan, V. ve Tüylüoğlu, E. (2021). Göbeklitepe’yi anlamak: Göbeklitepe’de yer alan sembollerin arkeolojik, tarihsel, dinsel ve günümüzdeki kullanımları yönünden incelenmesi. V. Ayhan ve E. Tüylüoğlu (Ed.), Göbeklitepe ve semboller içinde. Alfa Basım Yayım Dağıtım.
  5. Başgelen, N. (2020). Nevalı Çori / Veba Vadisi’nden Göbekli Tepe’nin dilek ağacına Klaus Schmidt. Aktüel Arkeoloji. https://aktuelarkeoloji.com.tr/kategori/arkeoloji/klaus-schmidt
  6. Çağdaş sanatta Göbekli Tepe: Resim-heykel-seramik sergisi [Sergi kataloğu]. (2022). S. Uyanık (Proje Koordinatörü). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı katkılarıyla hazırlanmıştır. Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi, 20 Ekim–3 Kasım 2022.
  7. Çelik, B. (2007). Göbekli Tepe. M. Özdoğan ve N. Başgelen (Ed.), Anadolu’da uygarlığın doğuşu ve Avrupa’ya yayılımı: Türkiye’de Neolitik Dönem, yeni kazılar, yeni bulgular içinde. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
  8. Etli, Ö. B. (2016). Göbekli Tepe ve Ön-Türkler: Şamanların gökyüzü tapınağı. Gece Kitaplığı.
  9. Gibson, C. (2013). Semboller nasıl okunur? Resimli sembol okuma rehberi (C. Alpan, Çev.). Yem Yayın.
  10. İnceli, P. ve Garip, S. (2021). Bir iletişim yöntemi olarak semboller ve Göbeklitepe’de yer alan hayvan sembollerinin göstergebilimsel çözümlemesi. V. Ayhan ve E. Tüylüoğlu (Ed.), Göbeklitepe ve semboller içinde. Alfa Basım Yayım Dağıtım.
  11. Özçelik, C. (2020). Göbeklitepe: Öteki dünyaya açılan kapının şifreleri. Kalkedon Yayınları.
  12. Özdoğan, M. (2008). Göbeklitepe. Eczacıbaşı sanat ansiklopedisi içinde. YEM Yayın.
  13. Poikilia. (t.y.). 20. Hidden object pictures. 30 Ağustos 2026 tarihinde http://www.poikilia.eu/20-hidden-object-pictures/ adresinden erişildi.
  14. Schmidt, K. (2007a). Göbekli Tepe. M. Özdoğan ve N. Başgelen (Ed.), Anadolu’da uygarlığın doğuşu ve Avrupa’ya yayılımı: Türkiye’de Neolitik Dönem, yeni kazılar, yeni bulgular içinde. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
  15. Schmidt, K. (2007b). Taş Çağı avcılarının gizemli kutsal alanı Göbekli Tepe: Eski tapınağı yapanlar (R. Aslan, Çev.). Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
  16. Sepici, L. (2019). Kadim uygarlık Göbekli Tepe. My Matbaacılık.
  17. Tepecik, A. (2022). İnsanlık tarihinin miladı, Göbeklitepe. S. Uyanık (Proje Koordinatörü), Çağdaş sanatta Göbekli Tepe: Resim-heykel-seramik sergisi [Sergi kataloğu] içinde. Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi.
  18. Turani, A. (1993). Sanat terimleri sözlüğü. Remzi Kitabevi.
  19. Turkaya, A. (2024). Tarihin sıfır noktası Göbekli Tepe arkeolojik buluntularının Meliha Yılmaz’ın eserlerine yansıması. ERKİN Uluslararası Sanat ve Tasarım Araştırmaları Dergisi, 2(1), 39–64. https://dergipark.org.tr/tr/pub/erkin/article/1474790
  20. Türkcan, A. U. (2023). Tanrıları taştandı: Yukarı Mezopotamya Neolitik Çağ anıtsal kült yapıları ve gelişimi. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
  21. Tüylüoğlu, E. (2021). Göbeklitepe’deki hayvan sembollerinin günümüzdeki kullanımları ve tasvirleri. V. Ayhan ve E. Tüylüoğlu (Ed.), Göbeklitepe ve semboller içinde. Alfa Basım Yayım Dağıtım.
  22. Yelken, M. K. (2019). Her yönü ile Göbeklitepe. Gece Kitaplığı.