Vol. 13 No. 95 (2025)

Research Article

The Column Bodies with Geometric Ornaments in Anatolian Seljuk Period Buildings

Published 2025-06-30

Cilt 13 Sayı 95 kapak

Öz

Anadolu Selçuklu Dönemi Yapılarında Geometrik Süslemeye Sahip Sütunçe Gövdeleri

Sütunçeler Anadolu Selçuklu Dönemi’nde cami, medrese, türbe ve kervansaray gibi yapıların farklı bölümlerinde yer almakla birlikte, genellikle taç kapı, mihrap veya niş köşelerinde görülmektedir. Özellikle taç kapılarda, başlangıçta çıkıntıların iç köşelerinde kullanılan sütunçeler, 13. yüzyılın ikinci yarısına doğru taç kapıların dış köşelerine de yerleştirilmeye başlanmıştır. İç köşelerdeki sütunçelere göre daha büyük boyutlu olan dış köşe sütunçeleri, tek bir sütunçe veya birbiri üzerine bindirilmiş iki sütunçeden meydana gelmekte, şekil veya süsleme bakımından iç köşelerdekilerden farklılık göstermemektedir. Kullanımı çok fazla olmasa da sütunçeler kitabe ve pencere etrafında da görülmektedir. Genellikle sivri köşeleri yumuşatmak için kullanıldığı düşünülen sütunçeler, aslında süsleme elemanı olarak dikkat çeker. Anadolu Selçuklu dönemi yapılarında görülen sütunçelerin tamamı değerlendirmeye alınırken, sütunçeler yerinde gözlemlenerek fotoğraflanmış ve değerlendirilmiştir. Anadolu Selçukluları’nın, Anadolu hâkimiyeti gerçekleşmeden önce bu bölgede varlığını sürdüren Artuklu, Saltuklu, Danişmentli gibi beylikler döneminde inşa edilen yapılar konu kapsamı dışında tutulmuş fakat Anadolu Selçukluları’nın hâkimiyetinden sonra görülen Mengücekli, Eşrefoğlu gibi beyliklerin yapılarının Selçukluların hala Anadolu’da hâkimiyetinin fiilen kaybedilmediği dönemde inşa edildiği için konu sınırlarına dâhil edilmiştir. Anadolu Selçuklu Dönemi sütunçe gövdeleri genel olarak süslemelerine göre “geometrik süslemeye sahip olanlar” ve “bitkisel süslemeye sahip olanlar” şeklinde ikiye ayrılmaktadır. Sütunçe gövdelerinde, form olarak bir değişikliğe sebep olmayan geometrik süslemeler kendi içerisinde geçmelerle süslü, sarmal ve zikzak şeklinde üç farklı başlığa ayrılır. Geçmelerle süslü sütunçeler, şeritler veya çokgenlerin geçmeleriyle merkezde oluşan yıldızdan gelişen kompozisyon; kırılmalar yaparak ilerleyen şeritlerle oluşturulan geometrik kompozisyon; ardışık olarak sıralanan motifler ve geçmelerin palmet oluşturduğu süslemeler olmak üzere dörde ayrılmaktadır. Zikzak süslemeye sahip olanlar da kendi içerisinde yatay ve dikey zikzak olarak ikiye ayrılmaktadır.

Anahtar Kelimeler İslam Tarihi ve Sanatları, Anadolu Selçuklu, Sütunçe, Geometrik Süsleme, Taş Süsleme

Abstract

During the Anatolian Seljuk Period, pillars were commonly found in various parts of buildings such as mosques, madrasahs, tombs, and caravanserais. However, they were typically observed in the corners of crowngates, mihrabs, orniches. The columns, initially used in the innercorners of the projections, especially in thecrowngates, beganto be placed on the outer corners of the crown Gates towards these condhalf of the 13th century. The exteriorcorner colonnades, larger in size than those in the interior corners, consist of either a single colonette or two colonettes superimposed on each other. They do not differ from those in the interiorcorners in terms of shape or decoration. Although they are not used much, colonettes can also be seen around inscriptions and windows. Columns, typically perceived as serving the function of soft ening sharp corners, in fact, draw attention as decorative elements. While all the colonnades seen in the buildings of the Anatolian Seljuk period were evaluated, the colonnades were observed on site, photographed and evaluated. The structures built by the principalities such as Artuklu, Saltuklu and Danişmentli, which existed in this region before the Anatolian Seljuks dominated the Anatolia, were excluded from the scope of the subject, but the structures of the principalities such as Mengücekli and Eşrefoğlu, which were seen after the dominance of the Anatolian Seljuks, were included in the scope of the subject because they were built during the period when the Seljuks' dominance in Anatolia was still not actually lost. Colonnades bodies of the Anatolian Seljuk Period are generally divided into two according to their decorations: "those with geometric decoration" and "those with herbal decoration". The geometric decorations on the column bodies, which do not cause any change in form, are divided into three different headings: in the form of spiral and zigzag, decorated with interlocking elements. Colonnades decorated with interlacez are divided into four groups: the composition thar develeops from a star formed in the center by interlacement of strips or polygons; the geometric composition created by advancing strips with breaks; the decorations thar are arranged sequentially and the interlaces form palmettes. Those with zigzag decoration are divided into two as horizontal and vertical zigzag.

Keywords Islamic History and Arts, Anatolian Seljuk, Colonnade, Geometric Ornament, Stone Ornament

PDF (Turkish)

References

  1. Akın, Himmet. “Aydın Oğulları Tarihi Hakkında Bir Araştırma.”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 5, (1947): 91-100. DOI: https://doi.org/10.1501/Dtcfder_0000000601
  2. Altun, Ara. Mardin’de Türk Devri Mimarisi, İstanbul: Gün Matbaası, 1971.
  3. Aslan, Yunus. Anadolu Selçuklu Dönemi Yapılarında Motifleşen Türk Damgaları. Yayınlanmamış Doktora Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi, 2022.
  4. Atalay, Şennur. Konya İnce Minareli Medrese Taç Kapısının Tezyinatı. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi, 2010.
  5. Aslanapa, Oktay. Türk Sanatı, İstanbul: Remzi Kitapevi, 1989.
  6. Duran Remzi. Baş, Ali. "Oğuzların Kayı Boyu Damgasının Anadolu Türk Mimari Süslemesinde Motif Olarak Kullanılması Üzerine”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 43 (Bahar 2018): 523-535. DOI: https://doi.org/10.21563/sutad.510711
  7. Dursun, Şükrü. Anadolu Selçukluları Dönemi Kayseri Türbelerinde Taş Süslemeciliği. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi, 2009.
  8. Dursun, Şükrü. “Anadolu Selçuklu Kervansaraylarında Süsleme.” (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya, 2016.
  9. Gabriel, Albert. Voyages Archéologiques Dans La Turquie Orientale, Paris: E. De Boccard, 1940.
  10. Gündoğdu ve diğer. Tarihi Yaşatan İl Tokat, Ankara: PYS Vakıf Sistem Matbaa Müdürlüğü, 2006.
  11. Hasol, Doğan. Mimarlık ve Yapı Sözlüğü, İstanbul: Yem Yayınları, 1993.
  12. Kalfazade, Seda. “Birgi Ulu cami.” TDV İslâm Ansiklopedisi 42 (2012): 85-86
  13. Karahan, Atalay. Tarihi Eserleriyle Niksar, Ankara: Emel Matbaacılık, 1976.
  14. Karpuz, Haşim. Türk Kültür Varlıkları Envanteri Konya 42, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2009.
  15. Konyalı, İ., Hakkı. Abideleri ve Kitabeleriyle Konya Tarihi. Konya: Yeni Kitap Basımevi, 1964.
  16. Kozbe, Gülriz., Güngör, Akarcan., (Ed.). Mardin İli Kültür Envanteri. Konya: T.C. Mardin Valiliği, Mardin İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 2022.
  17. Kuban, Doğan. Çağlar Boyunca Türkiye Sanatının Anahatları, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004.
  18. Marangoz, E. Betül. Konya ve Merkez İlçelerindeki (Karatay, Meram, Selçuklu) Anadolu Selçuklu Dönemi Sütun Ve Sütunçe Başlıkları. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 2019.
  19. Merçil, Erdoğan. “Aydınoğulları.”, TDV İslâm Ansiklopedisi 4 (1991a): 241.
  20. Merçil, Erdoğan. “Anadolu Beylikleri.” TDV İslâm Ansiklopedisi 3 (1991b): 139.
  21. Mülayim, Selçuk. Anadolu Türk Mimarisinde Geometrik Süslemeler (Selçuklu Çağı), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. 1982.
  22. Ögel, Semra. Anadolu Selçukluları’nın Taş Tezyinatı, Ankara: TTK Basımevi. 1966.
  23. Keziban, Selçuk., Yurttaş, Hüseyin. “Doğu Karadeniz Bölgesi Kirkitli Dokumalarında Geometrik ve Bitkisel Motiflerden Örnekler. Art-Sanat 15 (2021): 287–315. https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.15.0012 DOI: https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.15.0012
  24. Temekoğlu, Ezgi. Anadolu Selçuklu Dönemi Yapılarında Sütunçeler. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Konya: Selçuk Üniversitesi, 2023.
  25. Turan, İsmail. Selçuklular Döneminde Tokat. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Tokat: Gaziosmanpaşa Üniversitesi, 2016.
  26. Ünal, H. Rahmi. Hüseyin, Osmanlı Öncesi Anadolu – Türk Mimarisinde Taç Kapılar, İzmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1982.
  27. Ünal, H. Rahmi. Birgi (Tarihi, Tarihi Coğrafyası ve Türk Dönemi Anıtları). Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı. 2001.
  28. Birgi Ulu Cami. “Tarihi Mekânlar Kişisel Ansiklopedisi.” Erişim 02 Şubat 2024. https://www.erolsasmaz.com/?oku=531