Vol. 11 No. 87 (2023)

Research Article

Analaysing of Türkîs in Hâzâ Mecmû'a-i Sâz ü Söz in Terms of Variantization

Published 2023-08-31

Cilt 11 Sayı 87 kapak

Öz

Hâzâ Mecmû’a-i Sâz ü Söz’de Yer Alan Türkîlerin Varyantlaşma Açısından İncelenmesi

17. yüzyılda Ali Ufkî Bey tarafından yazılan “Hâzâ Mecmû’a-i Sâz ü Söz” (HMSS) yaklaşık 400 yıl öncesinden günümüze dönemin Topkapı Sarayı ve çevresindeki çalgısal ve sözlü repertuvarını ulaştıran el yazmasıdır. Türk müziği tarihi ve dönemin genel yapısı açısından kıymetli veriler içermektedir. Türk halk müziği alanında, HMSS üzerine yapılan çalışmaların azlığı, bu çalışmanın önemini ve gerekliliğini hissettirmektedir. Türkîlerin varyantlaşma açısından incelendiği bir çalışmaya ise rastlanmamıştır. Bu araştırmada, Ali Ufkî Bey’in 17. yüzyıldan günümüze ulaşan HMSS adlı eserinde bulunan, Türk halk müziği kaynakları ve repertuarı açısından önem arz ettiği düşünülen türkîlerin varyantlaşması incelenmekte, bu varyantların ne şekilde oluştuğu ortaya konmaktadır. Araştırma sürecinde öncelikle alanyazın taraması yapılmıştır. Sonrasında Muammer Uludemir (1992) ve Hakan Cevher’in (1995); HMSS’nin Şükrü Elçin (1976, 2000) tarafından hazırlanan tıpkıbasımı üzerinden yaptıkları çeviri-yazımlarındaki nota transkripsiyonları karşılaştırmalı incelemiş, elde edilen veriler varyantlaşma açısından analiz edilerek sonuçları paylaşılmıştır. Ali Ufkî Bey 17. yüzyılda saray ve çevresinde icra edilen repertuvardan toplamda 529 eseri kayda geçirmiştir. Türkî, varsağı ve tekerleme türündeki eserlerin dönemin halk müziği türlerinden olduğu düşüncesiyle, 17. yüzyıldan günümüze toplamda 153 halk ezgisi ulaşmıştır. İncelenen 104 türkî örneğinin 8 tanesinde sözel varyantlaşma, 10 tanesinde ezgisel varyantlaşma, 4 tanesinde hem sözel hem de ezgisel varyantlaşma ve 4 tanesinde de usûl varyantlaşması gözlemlenmiştir.

Anahtar Kelimeler Ali Ufkî Bey, Hâzâ Mecmûa-i Sâz ü Söz, el yazması, türki, varyant, varyantlaşma

Abstract

“Hâzâ Mecmû‘a-i Sâz ü Söz” (HMSS), written by Ali Ufkî Bey in the 17th century, is the manuscript that conveys the instrumental and oral repertoire of the Topkapı Palace and its surroundings, from approximately 400 years ago to the present day. It contains valuable data regarding the history of Turkish music and the general conjuncture of the period. The lack of studies on HMSS in the field of Turkish folk music emphasizes the importance and necessity of studying on this subject. In addition, no study has been found that examines türkis in terms of variantization. In this study, the variation of türkîs (folk music genre of the 17th century) that are thought to be important in terms of Turkish folk music sources and repertoire in Ali Ufkî Bey's manuscript, is examined and how these variants are formed is revealed. During the research process, firstly, a literature review was conducted. Afterwards, the note transcriptions obtained by Muammer Uludemir (1992) and Hakan Cevher (1995) from the facsimile of HMSS prepared by Şükrü Elçin were compared, the obtained data were analyzed in terms of variantization and the results were shared. Ali Ufkî Bey recorded a total of 529 songs from the repertoire performed in Topkapı Palace and its surroundings in the 17th century. Considering that the songs such as türkî, varsağı and tekerleme are among the folk music genres of the period, a total of 153 folk melodies have survived from the 17th century to the present day. Of the 104 turkî samples examined, oral variation was observed in 8, melodic variation in 10, both melodic and oral variation in 4, and rhythmic variation in 4.

Keywords Ali Ufkî Bey, hâzâ mecmûa-i sâz ü söz, manuscript, türki, variant, variantization

PDF (Turkish)

References

  1. Ayangil, Ruhi. (2008). “Western Notation in Turkish Music”. Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland, 18(4), 401 - 447. DOI: https://doi.org/10.1017/S1356186308008651
  2. Behar, Cem. (1990). Ali Ufkî ve Mezmurlar. İstanbul: Pan Yayıncılık.
  3. Behar, Cem. (1991). “Wojciech Bobowski(Ali Ufkî)'nin Hayatı ve Eserleri Hakkında Yeni Bilgiler. Tarih ve Toplum, 16, 17-22.
  4. Behar, Cem. (2008). Saklı Mecmua-Ali Ufkî’nin Bibliotheque Nationale de France'taki [Turc 292] Yazması. İstanbul: YKY Yayınları.
  5. Cevher, Hakan. (1995). “Ali Ufkî Bey ve Hâzâ Mecmuâ-i Sâz ü Söz (Transkripsiyon-İnceleme)” [Doktora Tezi, Ege Üniversitesi], İzmir.
  6. Cevher, Hakan. (2003). Ali Ufkî Hâzâ Mecmuâ-i Sâz ü Söz (Çeviri-yazım-İnceleme). İzmir: Meta Basım Matbaacılık.
  7. Doğrusöz Nilgün, Muslu Gardner, Olcay ve Deniz Tunçer (ed.). (2020). 17. Yüzyıl Osmanlı/Türk Müziği: Ali Ufkî Araştırma ve İnceleme Yazıları-1, İstanbul: İTÜ Vakfı Yayınları.
  8. Güven, Merdan. (2013). “Türkülerin Varyantlaşması”, Atatürk Üniversitesi Türkîyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
  9. İşler, Ubeydullah. (2018). “Mecmuâ-i Sâz ü Söz’de Yer Alan Dini Eserlerin İncelenmesi” Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
  10. Karadeniz Güney, Şirin. (2019). Hâzâ Mecmûa-i Sâz ü Söz’de Türler ve Biçimler, Ankara: Gece Akademi Yayınları.
  11. Köprülü, Fuad. (1988). “Abdal” maddesi. TDV İslâm Ansiklopedisi, c.1 s.61-62. İstanbu: TDV Yayınları.
  12. Mak, Mahir. (2017). “Hâzâ Mecmûa-i Sâz u Söz’de Yer Alan ‘Türkî’lerin, Günümüz Türküleriyle Karşılaştırılması”. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 3 (2) , 104-113. doi: 10.22252/ijca.372868 DOI: https://doi.org/10.22252/ijca.372868
  13. Oransay, Gültekin. (1972). “Ali Ufkî ve Dini Türk Musikisi” (Yayımlanmamış Doçentlik Tezi), Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  14. Özcan, Nuri (2003). “Mecmûa-i Sâz u Söz” maddesi. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. 28. 272-274.
  15. Şener, Halil İbrahim (1981). “Ufuki mi? Ufkî mi?”, Musiki Mecmuası, sayı 180.
  16. Tura, Yalçın (2001). Kantemiroğlu-Musikiyi Harflerle Tespit ve İcrâ İlminin Kitabı, İnceleme Edvar, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  17. Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, www.tdk.gov.tr Erişim Tarihi 22.04.2023
  18. Türkmen, Fikret ve Küçükebe, Hande Devrim (2017). “Turkish Folk Poetry And Folk Music in Mecmuâ-i Sâz ü Söz” By Ali Ufkî Bey (Albert Bobowski) . Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi , (43) , 259-282. DOI: https://doi.org/10.24155/tdk.2017.14
  19. Ufkî, Ali. (1976). Ali Ufkî Mecmûa-i Sâz ü Söz (tıpkıbasım), Haz. Şükrü Elçin, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
  20. Ufkî, Ali. (2000). Ali Ufkî Mecmûa-i Sâz ü Söz (tıpkıbasım), Haz. Şükrü Elçin, Ankara: Kültür Bak. Yayınları.
  21. Ufkî, Ali. (2009). Topkapı Sarayında Yaşam (Saray-ı Enderun ), Sunan ve Notlayanlar: Stephanos Yerasimos ve Annie Berthier, Çev. Ali Berktay, İstanbul: Kitap Yayınevi.
  22. Ufkî, Ali. (2013). Saray-ı Enderun (Çev. Türkîs Noyan), İstanbul: Kitap Yayınevi.
  23. Uludemir, Muammer. (1992). Mecmûa-i Sâz ü Söz Türküler, İzmir.