Vol. 9 No. 67 (2021)

Research Article

Concepts About Family Relations With the Center of in-Laws Relatives in Turkey’s Turkish

Published 2021-12-31

Cilt 9 Sayı 67 kapak

Öz

Türkiye Türkçesinde Kayın Akrabalığı Merkezli Aile İlişkileri ile İlgili Kavramlar

Türklerde akrabalık duygusu, geçmişte olduğu gibi bugün de en canlı ilişkilerle yaşamaktadır. Toplum yapısının sağlam olmasında bu ilişkiler son derece önemlidir. Birlik, beraberlik, dayanışma, yardımlaşma, hoşgörü ve sorunların paylaşımı bu ilişkilerin gelişmişliğiyle orantılıdır. Çünkü aile bağları, gelişmişlik derecesinde güçlenir. Güçlü bağlar, akrabalık birliğinin istikrarını sağlar. Bu sistematiğin Türklerin toplum yapısında kararlılık göstermesi ise, Türkçedeki akrabalık adlarındaki çeşitliliğe zemin hazırlamıştır. Bu sebeple Türkçe akrabalık bildiren sözcükler bakımından dünyanın en zengin dilleri arasında yer alır. Başka dillerde birden fazla akrabalık adı bir sözcükle karşılanırken Türkçede her akrabalık bağı için farklı bir sözcük kullanılır. Bunlar, aile fertlerinin birbirine yakınlığı nispetinde türetilen ve uzun bir tarihî süreç içerisinde varlığını koruyan sözcüklerdir. Köklü bir geçmişin görüntüsünü yansıtan bu sözcükler, Orhun Yazıtlarından başlamak üzere Türk dilinin farklı dönemlerinde kaleme alınan çeşitli eserlerde bulunmaktadır. Günümüz Türk lehçelerinde çok az değişikliğe uğramış şekilleriyle de hâlen yaşamaktadır. Bu bakımdan akrabalık adları üzerinde yapılacak çalışmalar, sadece Türk dili tarihinin değil aynı zamanda Türk kültür tarihinin aydınlatılmasına da yardımcı olacaktır. Özellikle adbilim alanına kazandıracakları ile dilbilim araştırmalarına önemli katkılarda bulunacaktır. Bu çalışmada, akrabalık adlarına sınırlama getirilmiş, evlilik yoluyla akrabalık bildiren kayın merkezli sözcükler üzerinde durulmuş; kan yoluyla akrabalık bildiren sözcükler ile özlük-üveylik bildiren sözcükler çalışmaya dâhil edilmemiştir. Hukuk dilindeki akrabalık ve hısımlık sözcüklerinin eşleştirmesi dikkate alınarak hısım yerine akraba sözcüğünün kullanılması tercih edilmiştir. İlk önce akrabalık ve hısımlık terimleri hakkında bilgi verilmiş; akraba adları tasnif edilmiş sonra da kayın akrabalığına dayalı sözcükler ele alınarak incelenmiştir. İncelemede, sözcüklerin kökenleri verilmiş; kökenleri hakkında ileri sürülen görüşler değerlendirilmiş; tarihî Türk lehçelerindeki şekilleri gösterilmiş; tanıklandığı metinlerden örnekler sunulmuş ve ardından bugünkü Türk lehçeleri ile Türkiye Türkçesi ağızlarında yaşayan biçimleri verilmiştir.

Anahtar Kelimeler Aile bağları, akrabalık ilişkileri, akrabalık adları, kayın akrabalığı, kayın sözcüğü

Abstract

The state of being close to each other in various ways through marriage, adoption and other forms of relationship other than blood kinship is called kinship. The sense of kinship among Turks lives with the most lively relations today as it was in the past. These relations are extremely important in the solidity of the social structure of the Turks. Unity, solidarity, cooperation, tolerance and sharing of problems are related to these relations. Family ties are strengthened with the degree of development. Strong ties ensure the stability of kinship systematics. It is seen that this systematic continues in the social structure of the Turks. This situation has paved the way for a wide variety of kinship names in Turkish. Thus, many words expressing the degree of kinship have been added to the vocabulary of Turkish. For this reason, Turkish is very rich in terms of kinship words. In fact, it is one of the richest languages in the world. While more than one kinship name is met with one word in other languages, each kinship link is met with different words in Turkish. These are in the form of words derived in proportion to the proximity of family members to each other. These words have an ancient and deep-rooted history. It is possible to come across these words that meet the kinship names in various works written in different periods of the Turkish language, starting from the Orkhon Inscriptions. Most of them still survive in modern Turkish dialects with little changes. Studies on kinship names will not only contribute to linguistics research but will also contribute to the enlightenment of Turkish language history and Turkish cultural history. For this reason, kinship names are considered as important sources for both anthropologists, linguists and cultural historians in the scientific world. In this study, kinship names are limited and only in-laws relatives-centered words that indicate kinship through marriage are emphasized. First, information was given about the terms of kinship and in-law kindship, relatives' names were classified and examined by considering words based on in-law kinship. Evaluations were made of the names that gave an opinion about the origin of the words, and the historical forms of the words were shown. After showing the texts in which the names of relatives are witnessed, sample sentences about these words are included in order to understand these concepts. -centered words that indicate kinship through marriage are emphasized. First, information was given about the terms of kinship and in-law kinship, relatives' names were classified and examined by considering words based on in-law relatives. Evaluations were made of the names that gave an opinion about the origin of the words, and the historical forms of the words were shown. After showing the texts in which, the names of relatives are witnessed, sample sentences about these words are included in order to understand these concepts.

Keywords Family ties, kinship relations, kinship names, in-law kinship, inlaws word

PDF (Turkish)

References

  1. Adıgüzel, E. (2014). Sosyal Antropolojiye Göre Akrabalık Sistemleri ve Türkiye Türkçesindeki Akrabalık Adları. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
  2. Aksan, D. (2015). Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim. C. 3, Ankara: TDK Yayınları.
  3. Arat, R. R. (1979). Kutagdu Bilig I Metin. 2. Baskı. Ankara: TDK Yayınları.
  4. Arat, R. R. (1979). Kutadgu Bilig III İndeks. Haz. K. Eraslan, O.F. Sertkaya, N. Yüce. İstanbul: TKAE.
  5. Balaman, A. R. (2002). Evlilik Akrabalık Türleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
  6. Caferoğlu, A. (1968). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları.
  7. Caferoğlu, A. (1972). “Kaşgarlı Mahmut’a Göre Akraba Adları”, Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi. Ekim, C: XXVII. S: 253. s. 22-26.
  8. Clauson, S. G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. London: Oxford University Press. [ED]
  9. Emiroğlu, S. (2012). “Türkçe Sözlükteki Akrabalık Adlarının Tasnifi”. Turkish Studies, 7/4, s. 1691-1710. DOI: https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.3872
  10. Emiroğlu, K., Aydın, S. (2003). Antropoloji Sözlüğü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.
  11. Eren, H. (1999). Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. (2. Baskı). Ankara.
  12. Ercilasun, A. B. (1991). Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
  13. Ercilasun, A. B. ve Akkoyunlu, Z. (2018). Dîvânu Lugâti’t-Türk Giriş-Metin-Çeviri Dizin. Ankara: TDK Yayınları.
  14. Erol, Arslan, H. (2008). Eski Türkçeden Eski Anadolu Türkçesine Anlam Değişmeleri. Ankara: TDK Yayınları
  15. Gabain, A. von (1988). Eski Türkçenin Grameri. (çev. Mehmet Akalın), Ankara: TDK Yayınları.
  16. Gömeç, S. (2001). “Köktürkçe Belgelerdeki Bazı Akrabalık İsimleri”. Türk Dünyası Tarih Dergisi. S.173, s. 1-6.
  17. Gömeç, S. (2002). “Dîvânü Lügât-it- Türk’te Akrabalık Bildiren Terimler”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Bölümü Tarih Araştırmaları Dergisi, 20/32, 133-142.
  18. Gülensoy, T. (1973-1974). “Altay Dillerindeki Akrabalık Adları Üzerine Notlar”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten. Ankara: TDK Yayınları, s. 283-318.
  19. Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları.
  20. İlhan, N. (2011). “Öksüz Öğüt Üvey Kardeş mi? Bir Etimoloji Denemesi”. Turkish Studies, 6(1), s. 473-481.
  21. İnan, A. (1968). Güvey. Türkiyat Mecmuası X; Makaleler ve İncelemeler. Ankara. 335-340.
  22. Li S. Y. (1999). Türk Dillerinde Akrabalık Adları. İstanbul: Simurg Yayınları.
  23. Nişanyan, S. (2009). Sözlerin Soyağacı Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü. İstanbul: Everest Yayınları.
  24. Özçelik, S. (2016). Dede Korkut -Dresden Nüshası- Metin, Dizin. C. II., Ankara: TDK Yayınları.
  25. Parlatır, İ. (2014). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Yargı Yayınevi.
  26. Şemseddin S. (2010). Kamus-ı Türkî. (çev.: Paşa Yavuzarslan), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  27. Şenel, Ö. ve Bahçi, R. (2019). “Kül Tigin ve Bilge Kağan Yazıtlarında Akrabalık Bildiren Kelimeler”. Oğuz Türkçesi Araştırmaları Dergisi, (1), s. 108-116.
  28. Retrieved from http://dergipark.gov.tr/oguztad/issue/42657/499537
  29. Şener, E. (1998). Türk Medeni Kanunu. Ankara: Seçkin Yayınevi.
  30. TDK. (2011). Türkçe Sözlük. Ankara: TDK Yayınları.
  31. Tekin, T. (2014). Orhon Yazıtları. Ankara: TDK Yayınları.
  32. Toparlı, R. (1993). Kıpçak Türkçesi Sözlüğü. Erzurum: Fen-Edebiyat Fakültesi Ofset Tesisleri.
  33. Ünlü, S. (2012a). Karahanlı Türkçesi Sözlüğü. Konya: Eğitim Yayınevi.
  34. Ünlü, S. (2012b). Harezm Altınordu Türkçesi Sözlüğü. Konya: Eğitim Yayınevi.
  35. Yavuz, S. (2013a). Türkiye Türkçesi Ağızlarında Akrabalık Adları. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23/2, 71-91.
  36. Yavuz, S. (2013b). Dîvânü Lügâti’t-Türk’teki Akrabalık Adları ve Bu Adların Türkiye Türkçesi Ağızlarındaki Karşılıkları. Ekev Akademi Dergisi, 17/56, 345-360.
  37. Yılmaz, Y. ve Sarı (2015). “Türk Atasözlerinde Akrabalık Adlarının Kullanımı”, RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, S. 2/1, s. 1-20. DOI: https://doi.org/10.29000/rumelide.133750