Vol. 8 No. 51 (2020)

Research Article

Fire in Turkish Culture: A Brief Evaluation on the Axis of Proverbs, Behaviours and Beliefs

Published 2020-08-30

Cilt 8 Sayı 51 kapak

Öz

Türk Kültüründe Ateş: Söz, Davranış ve İnançlar Ekseninde Kısa Bir Değerlendirme

Eski Türklerin inançları, gündelik yaşamlarını da şekillendirmiştir. Evren ve kainata bakış açıları onların dünya modelini, teşkilatlanmalarını, aile yapılarını, ruhsal durumlarını, tutum ve davranışlarını da etkilemiş ve bu etki neticesinde de kendilerine has kültür oluşmuştur. Türkler evreni üç aşamada görmüşlerdir. Buna göre, gökyüzü-yeryüzü ve yeraltında bulunan bütün canlı-cansız varlıkların da kendilerine ait ruhlarının olduğuna inanmış ve onlara saygı duymuşlardır Bu inanç neticesinde de kozmolojik, kozmogonik ve eskatolojik mitler ortaya çıkmıştır. Türklerin gündelik yaşamlarını da etkileyen bu inanç çerçevesinde incelenen ateş iyesi, yeryüzü ruhlarından olup aynı zamanda kozmik bağlantısı da bulunmaktadır. Eski Türklerden günümüze gelen ateş kültünün beraberinde onun etkisiyle değişen, dönüşen tutum, davranış, söz ve geleneklerin değerlendirilmesi ve Türklerde kutsal kabul edilen ateşin bunlara etkisinin incelenmesi amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler Ateş kültü, kozmoloji, kozmogoni, yer-sub (yeryüzü), kutupyıldızı

Abstract

The beliefs of the ancient Turks also shaped their daily lives. Their perspectives on the universe also affected their world model, organization, family structures, mental states, attitudes and behaviors, and as a result of this effect, a unique Turkish culture was formed. Turks saw the universe in three stages. Accordingly, they believed and respected all living and non-living beings in the sky, earth and underground that they also had souls of their own. As a result of this belief, cosmological, cosmogonic and eschatological myths have emerged. The fire spirit, studied within the framework of this belief that affects the daily lives of Turks, is one of the spirits of the earth and also has a cosmic connection. It is aimed to evaluate the attitudes, behaviors, words and traditions that have changed and transformed with the effect of the fire cult from the ancient Turks. It is also aimed to examine the effect of fire, which is considered sacred in the Turks, on them.

Keywords Fire cult, cosmology, cosmogony, yer-sub (earth), Pole star

PDF (Turkish)

References

  1. Anohin, A., V., Şamanizm u Teleutov, SJ, 1913, Nr. 253, Tomsk
  2. Bayat, Fuzuli, Türk Şaman Metinleri Efsaneler ve Memoratlar, Ötüken Yay., Ankara 2005
  3. Bayat, Fuzuli, Ana Hatlarıyla Türk Şamanlığı, İstanbul: Ötüken Yayınları, 2006.
  4. Bayat, Fuzuli, Türk Mitolojik Sistemi, Ontolojik ve Epistemolojik Bağlamda Türk Mitolojisi 1, İstanbul: Ötüken Yayınları, 2007.
  5. Bayat, Fuzuli, Türk Kültüründe Kadın Şaman, İstanbul: Ötüken Yayınları., 2015
  6. Carpini, Plano, Reise, F. Rische terc., Leipzig 1930
  7. Çakan, Varis, Orta Asya Türk Tarihinin Kaynakları, Ankara: Binyıl Yayınları, 2009.
  8. Çeşmeli, İbrahim, “Tarihi Kaynaklara Göre Türk Göçebelerinde Dinler, Kültler, Ritüeller ile İkonografi (MS. 8 nci Yüzyıla Kadar)” ART/SANAT 3/2015, ss. 45-96.
  9. Çoruhlu, Yaşar, Erken Devir Türk Sanatı, İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2007.
  10. Çoruhlu, Yaşar, Türk Mitolojisinin Ana Hatları, İstanbul Kabalcı Yayınları, 2017.
  11. Çoruhlu, Yaşar, Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, İstanbul: Alfa Yayınları, 2019.
  12. Dilek, İbrahim, “Sibirya Türklerinde Ateşle İlgili İnançlar, Törenler ve Bazı Efsaneler”, Bilig, Güz / 2007 sayı 43: ss. 33-54.
  13. Doğaner, Ali, “Osmaniye Halk Kültüründe Ateşin Yeri ve İşlevleri”, IJSES (Uluslararası Sosyal ve Ekonomik Bilimler Dergisi )International Journal of Social and Economic Sciences 2 (1). 2012., s. 38. ss.37-41,
  14. Esin, Emel, Türk Kozmolojisi (İlk Devir Üzerine Araştırmalar), İstanbul: Kabalcı Yayınları., 2001
  15. Esin, Emel, Orta Asya’dan Osmanlı’ya Türk Sanatında İkonografik Motifler, İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2003.
  16. Gömeç, Saadettin, “Şamanizm ve Eski Türk Dini”, PAÜ Eğitim Fakültesi Dergisi, Sayı. 4, Denizli 1998, ss. 38-50.
  17. İnan, Abdulkadir, “Türk Şamanizmine Ait”, Türk Yurdu, C. IV, Sayı 19, 1926, s.19-30.
  18. İnan, Abdulkadir, “Müslüman Türklerde Şamanizm Kalıntıları” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, C.I, Sayı 4, Ankara 1952, ss. 19-30. DOI: https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000000413
  19. İnan, Abdulkadir, Makaleler ve İncelemeler, C.I, Ankara: TTK, 1987.
  20. İnan, Abdulkadir, Tarihte ve Bugün Şamanizm Materyaller ve Araştırmalar, Ankara: TTK, 2006.
  21. Kalafat, Yaşar, Doğu Anadolu’da Eski Türk İnançlarının İzleri, 6. Baskı, Ankara: Berikan Yayınları, 2010.
  22. Kalafat, Yaşar “Kocaeli Halk İnançlarında Yaşamakta Olan Mitolojik Bir Kavram: Sahiplilik”, Uluslararası Gazi Akçakoca ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu Bildirileri (02-04 Mayıs 2014), C. III, Kocaeli: Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2015
  23. Kalafat, Yaşar Yaşayan Türk Halk İnançlarında Büyü-2, İstanbul: ASAM Yayınları, 2020
  24. Kapusuzoğlu, Gökçen, “Çin Kaynaklarına Göre Türk Kültür Çevresinde Evlenme ve Cenaze Gelenekleri”, TAD, C. 34/ S. 58, 2015, s. 510, 519. (ss.507-522) DOI: https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000616