Cilt 14 Sayı 98 (2026)
2026/1

Araştırma Makalesi

Osmanlı Dönemi Dokumalarındaki Çintemâni Motifinin Güç Sembolizminden Ticari Marka Algısına Dönüşümü

Yayımlandı 31.03.2026

Cilt 14 Sayı 98 kapak

Öz

Üç benek ile iki dalgalı çizgiden oluşan çintemâni motifi, Osmanlı saray sanatında iktidar ve statüyle özdeşleşmiş, günümüzde ise seri üretim ürünlerde yaygın bir dekoratif imgeye dönüşmüştür. Bu araştırma, motifin Osmanlı dönemi dokumalarındaki güç sembolizminden güncel ürünlerde taşıdığı ticari marka imgesine uzanan anlam ve işlev değişimini incelemektedir. Nitel desende yürütülen çalışmada akademik literatür, bir müze koleksiyon kaydı, adında “çintemani” sözcüğü geçen ve çevrim içi satış sayfalarında yer alan, amaçlı olarak seçilmiş sekiz ürün ile bir tasarım uygulaması tarihsel-ikonografik, göstergebilimsel (düzanlam/yananlam) ve eleştirel içerik çözümlemesiyle değerlendirilmiştir.

Bulgular, köken yorumları Budist, Orta Asya ve zoolojik kaynaklara uzanan motifin Osmanlı döneminde özellikle pars ve kaplan postu yorumuyla güç ve statü göstergesi olarak yorumlandığını ve 15. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenen bir ipek kadifede (çatma) iki öğenin yüzeyi kaplayan bir düzende birlikte kullanıldığını göstermektedir. Güncel ürünlerde tam biçim yalnızca iki üründe korunmakta, motif çoğunlukla üç beneğe ya da tekil beneklere indirgenmekte ve tanınabilirliği büyük ölçüde ürün adına dayanmaktadır. Ürünlerde güç çağrışımı görülmemekte; çini renkleri, parlak malzemeler ve zanaat göndermeleri geleneksellik ve lüks çağrışımı kurmaktadır. Çalışma, bağlamından koparılan motifin kitsch ve oryantalist çağrışımlar taşıyan bir tüketim imgesine dönüştüğünü ve bu dönüşümün kültürel mirasın ticari sistemde yeniden kodlanmasına örnek oluşturduğunu ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler Çintemâni, Osmanlı dokuma sanatı, kültürel miras, sembolik dönüşüm

Abstract

The Çintamani Motif in Ottoman Weavings: From Power Symbolism to Brand Perception

The çintamani motif, composed of three dots and two wavy lines, was closely associated with power and status in Ottoman court art and has today become a widespread decorative image on mass-produced goods. This study examines the change in the motif’s meaning and function, from power symbolism in Ottoman-period weavings to the commercial brand image it carries in current products. Adopting a qualitative design, the study evaluates academic literature, a museum collection record, eight purposively selected products whose names contain the word “çintemani” and that appear on online sales pages, and one design application through historical-iconographic, semiotic (denotation/connotation), and critical content analysis.

The findings show that the motif, whose origins have been traced to Buddhist, Central Asian, and zoological sources, has been interpreted as a sign of power and status in the Ottoman period, chiefly through its reading as leopard and tiger skin, and that a silk velvet (çatma) dated to the second half of the fifteenth century combines both elements in an all-over pattern. In current products the full form survives in only two items; the motif is mostly reduced to three dots or single dots, and its recognizability depends largely on the product name. No connotation of power appears in the products; tile colors, lustrous materials, and craft references evoke tradition and luxury. The study argues that the motif, detached from its context, has become a consumer image with kitsch and orientalist connotations and that this transformation exemplifies how cultural heritage is recoded within the commercial system.

Keywords Çintamani, Ottoman weaving art, cultural heritage, symbolic transformation

PDF

Kaynakça

  1. Aydın, Ö. (2000). Çintemâni motifinin kökeni ve 16. ve 17. yy. beyaz zeminli Uşak halıları. Türk Dünyası Kültür ve Sanat Sempozyumu Bildiriler Kitabı.
  2. Barthes, R. (1977). Image, music, text (S. Heath, Çev.). Hill and Wang.
  3. Boym, S. (2001). The future of nostalgia. Basic Books.
  4. Calinescu, M. (1987). Five faces of modernity: Modernism, avant-garde, decadence, kitsch, postmodernism. Duke University Press.
  5. Çoruh, E. ve Atalan, D. N. (2023). Art Deco sanat akımı ile “bulut” ve “çintemani” motiflerinin yeni tasarımlarda kullanımı. Sanat ve Tasarım Dergisi, (32), 125–140. https://doi.org/10.18603/sanatvetasarim.1404964
  6. Ergin, M. ve Karakaya, Y. (2017). Between neo-Ottomanism and Ottomania: Navigating state-led and popular cultural representations of the past. New Perspectives on Turkey, 56, 33–59. https://doi.org/10.1017/npt.2017.4 DOI: https://doi.org/10.1017/npt.2017.4
  7. Esin, E. (2004). Orta Asya'dan Osmanlı'ya Türk sanatında ikonografik motifler. Kabalcı Yayınevi.
  8. Geçkalan, L. (2014). 1980’lerden sonra Türk görsel kültüründe çintemani (Historiyografik bir model) [Yüksek lisans tezi, Trakya Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
  9. Gibson, C. (2013). Semboller nasıl okunur: Resimli sembol okuma rehberi (C. Alpan, Çev.). YEM Yayın. (Özgün eser 2009’da yayımlanmıştır.)
  10. Gül Ergenç, S. B. (2025). Tasarımda geleneksel Anadolu motiflerinin yeri. Turkish Journal of Fashion Design and Management, 7(1), 51–64. https://doi.org/10.54976/tjfdm.1569734 DOI: https://doi.org/10.54976/tjfdm.1569734
  11. Hayırsever, B. (2020). Geleneksel el sanatlarında kullanılan çintemani motifi ve seramik sanatına yansımaları. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (50), 9–22. https://doi.org/10.48070/erusosbilder.711330 DOI: https://doi.org/10.48070/erusosbilder.711330
  12. Hobsbawm, E. ve Ranger, T. (Ed.). (1983). The invention of tradition. Cambridge University Press.
  13. Hocaoğlu, D. (2016). Beypazarı'nın kültürel mirasa dayalı kentsel markalaşmasında tasarımın rolü. Millî Folklor, (109), 217–232.
  14. Metropolitan Museum of Art. (t.y.). Fragmentary silk velvet with repeating tiger-stripe and ‘chintamani’ design [Kadife (çatma), 15. yüzyılın ikinci yarısı, envanter no. 08.109.23]. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/445263 (Erişim tarihi: 5 Ekim 2025)
  15. Paquin, G. (1992). Cintamani. HALI, (64), 104–119. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1559-3584.1992.tb01163.x
  16. Said, E. W. (1978). Orientalism. Pantheon Books.
  17. Sarıkahya, M., Taytemur Aksoy, Ö., Süvari, A. ve Ataseven, M. (2023). Çintemâni motifinin Topkapı Sarayında iç mekânlardaki kullanımlarının incelenmesi. Ö. Bideci (Ed.), Mimarlık, planlama ve tasarım alanında akademik araştırma ve derlemeler içinde (ss. 485–507). Platanus Publishing.
  18. Yurt, D. (2018). Osmanlı kumaş sanatında çintemani motifinin biçimsel evreleri [Sanatta yeterlik tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
  19. Görsel 1. Büyüktürkmen, M. (2025). Geleneksel çintemâni motifi çizimi ve renklendirmesi [Çizim].
  20. Görsel 2. Paralı, A. ve Mangır, A. F. (2024). Geleneksel çintemani motifinin Türk kültüründeki yeri ve çağdaş giyim tasarımlarına yansımaları: Dijital koleksiyon süreci örneği. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (15), 1491–1523. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1423039 DOI: https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1423039
  21. Görsel 3. Metropolitan Museum of Art. (t.y.). Fragmentary silk velvet with repeating tiger-stripe and ‘chintamani’ design [Kadife (çatma), 15. yüzyılın ikinci yarısı, envanter no. 08.109.23]. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/445263 (Erişim tarihi: 5 Ekim 2025)
  22. Görsel 4. https://www.pasabahcemagazalari.com/cintemani-nakisli-runner-6-li-pecete-set-p-000000000010028961/ (Erişim tarihi: 5 Ekim 2025)
  23. Görsel 5. https://www.pasabahce.com/cintemani-mumluk-p-000000000010019535/ (Erişim tarihi: 5 Ekim 2025)
  24. Görsel 6. https://kurumsal.kutahyaporselen.com/tr/urun/kutahya-porselen-ruya-kahve-fincani-tabakli-12-parca-cintemani-9734-2 (Erişim tarihi: 29 Ekim 2025)
  25. Görsel 7. https://www.hepsiburada.com/camhare-cintemani-platin-6-li-kahve-su-bardagi-62508k-pm-HBC00001RI7MZ (Erişim tarihi: 5 Ekim 2025)
  26. Görsel 8. https://www.korkmazstore.com.tr/korkmaz-cintemani-rosagold-caydanlik-takimi (Erişim tarihi: 5 Ekim 2025)
  27. Görsel 9. https://www.korkmazstore.com.tr/korkmaz-cintemani-servis-tepsisi (Erişim tarihi: 5 Ekim 2025)
  28. Görsel 10. https://www.anadolia.com/gilem-pamuklu-muslin-kumas-uzeri-ahsap-baskili-bornoz-cintemani-11997 (Erişim tarihi: 5 Ekim 2025)
  29. Görsel 11. https://www.bohca.com.tr/cintemani-pantolon-etek-takimi-4025 (Erişim tarihi: 5 Ekim 2025)
  30. Görsel 12. Çoruh, E. ve Atalan, D. N. (2023). Art Deco sanat akımı ile “bulut” ve “çintemani” motiflerinin yeni tasarımlarda kullanımı. Sanat ve Tasarım Dergisi, (32), 125–140. https://doi.org/10.18603/sanatvetasarim.1404964 DOI: https://doi.org/10.18603/sanatvetasarim.1404964