İz, Hafıza ve Motif: İpek Yolu’ndan Günümüze Kültürel Mirasın Tekstil Sanatındaki Yolculuğu

Bu çalışma, İpek Yolu ağı boyunca dolaşan ve Anadolu dokuma geleneğinde de karşılık bulan motiflerin kültürel kimliğin, kolektif belleğin ve tarihsel sürekliliğin taşıyıcıları olarak gördükleri işlevi ve bu işlevin çağdaş tekstil sanatında nasıl dönüştüğünü incelemeyi amaçlamaktadır. Kuramsal çerçeve, Halbwachs’ın “kolektif bellek” ve Assmann’ın “kültürel bellek” kavramlarına dayanmaktadır.

Nitel bir desenle, tarihsel örnek olarak Pazırık Halısı, çağdaş örnekler olarak ise Faig Ahmed, Aiko Tezuka, Gülay Semercioğlu, Nevin Aladağ ve CANAN’ın birer yapıtı seçilmiştir. Yapıtlar; yayımlanmış görsel kayıtları, müze kaydı, sanatçı ve galeri belgeleri ile sanat tarihi yazını üzerinden betimsel ve ikonografik olarak çözümlenmiş, saptanan dönüşümler bellek kuramları aracılığıyla yorumlanmıştır.

Çözümleme, motiflerin kimlik inşasında birleştirici bir rol oynadığını, kolektif belleğin somut biçimleri olduğunu ve çağdaş tekstil sanatında yeniden üretim ve eleştirel yorum aracı olarak kullanıldığını göstermektedir. Pazırık Halısı’nın orta alanındaki tekrar eden birimler ile Semercioğlu’nun tel yüzeyindeki tekrar eden kare birimler arasında biçimsel bir yakınlık saptanmıştır. Sanatçılar motifi farklı stratejilerle dönüştürmektedir; Ahmed geleneksel halı desenlerini dijital deformasyonla bozmakta, Tezuka dokumayı sökerek iplik demetine dönüştürmekte, Semercioğlu Anadolu kilim geleneğini tel ile yeniden örmekte, Aladağ farklı kökenli halı parçalarını kolajla birleştirmekte, CANAN ise nakış ve minyatürü feminist bir dille politik bir ifadeye dönüştürmektedir. Çalışma, çağdaş tekstil sanatında motifin geçmişin temsili olmaktan çıkarak eleştirel bir bellek söylemine dönüştüğü sonucuna varmaktadır.

This study examines the function of motifs that circulated along the Silk Road and found a counterpart in the Anatolian weaving tradition as carriers of cultural identity, collective memory, and historical continuity, and the transformation of this function in contemporary textile art. The theoretical framework draws on Halbwachs’s “collective memory” and Assmann’s “cultural memory.”

Within a qualitative design, the Pazyryk Carpet was purposively selected as the historical case and one work each by Faig Ahmed, Aiko Tezuka, Gülay Semercioğlu, Nevin Aladağ, and CANAN as contemporary cases. The works were analysed descriptively and iconographically through published visual records, a museum record, artist and gallery documents, and art-historical literature, and the transformations identified were interpreted through theories of memory.

The analysis shows that motifs play a unifying role in identity construction, constitute concrete forms of collective memory, and serve in contemporary textile art as instruments of reproduction and critical interpretation. A formal affinity was identified between the repeated units in the Pazyryk Carpet’s central field and the repeated square units of Semercioğlu’s wire surface. The artists transform the motif through different strategies; Ahmed distorts traditional carpet patterns through digital deformation, Tezuka unravels the weave into a bundle of threads, Semercioğlu re-weaves the Anatolian kilim tradition in wire, Aladağ combines carpet fragments of different origins in collage, and CANAN turns embroidery and miniature into political expression through a feminist language. The study concludes that in contemporary textile art the motif ceases to represent the past and becomes a critical discourse of memory.