Geleneksel Sanatlar Bağlamında Bağa Motifi

Çalışmanın amacı, geleneksel Türk sanatlarında “bağa” olarak adlandırılan bezeme tekniğini ve bu tekniğin dayandığı kaplumbağa sembolizmini tarihsel, mitolojik ve sanatsal bağlamda incelemektir. Bağa çalışması, tespihten cilt kaplarına, sehpalardan tahtlara kadar pek çok yüzeyde uygulanan bir tezyinat tekniğidir. Kaplumbağa, Türk mitolojisinde devletin gücünü ve koruyuculuğunu simgelediği gibi sonsuzluğun da sembolüdür. Uzun ömürlü oluşuyla güç, devamlılık, barış ve mutluluk kavramlarıyla ilişkilendirilmişti. Çalışma; bağa kavramının kelime anlamından maddesel kullanımına, sanatsal yaklaşımından mitolojik bağlamına kadar geniş bir çerçevede ele alınmıştır. Eski Türkçede baka şeklinde bulunan ve önceleri yalnız “kurbağa” anlamında kullanılan kelimenin aslı Sanskritçe bhekadır (Farsça bek/vek). Daha sonra kaplumbağaya da kabuğundan çıkarılmış halinin kurbağaya benzemesi sebebiyle aynı isim verilmiş, ikisini birbirinden ayırt etmek için de ilkine kur(u)+baka “sade, çıplak bağa”, ikincisine kaplu(m)+baka “kaplı, kabuklu bağa” denilmiştir. Mevcut yazılı belgelere göre tek başına bağa kelimesi XIV. yüzyıldan itibaren daha çok kaplumbağa kabuğu anlamında kullanılmaktadır. Bağa motifi, yüzyıllardır kullanılagelmekte olup son dönemlerde Batı etkisiyle gelişen Barok bezeme anlayışı içinde de uygulamaları görülmektedir. Bu çalışma, 2006 yılında vefat eden son ustalardan Nakkaş Hamit Üçer’den alınan sözlü aktarımlar, yüz yüze bilgi alışverişi ve görsel belgelemeler temelinde hazırlanmıştır.

The aim of this study is to examine the technique known as "tortoise shell work," which is considered among our traditional arts today. It is a general term for a technique used as an element of ornamentation and decoration on many surfaces, from prayer beads and book covers to tables and thrones. The tortoise also has strong symbolism from a mythological perspective. In Turkish mythology, it symbolizes the power and protection of the state, as well as eternity. Due to its longevity and patience, it is seen as a sign of strength, continuity, peace, and happiness. In this context, the reflection of the tortoise phenomenon, which has continued for centuries, in our art, and the tortoise motif, which we will share with you for the first time, is a pioneering work in that it is one of the late decorative elements of our penmanship art, but has not been named until now. The scope of the study will be broad, encompassing everything from its literal meaning and material use to its artistic approach and mythological interpretation. The word, which appears as "baka" in Old Turkish and was initially used solely to mean "frog," originates from the Sanskrit word "bhek" (Persian "bek/vek"). Later, the same name was given to the turtle because its shell resembled a frog. To distinguish between the two, the former was called "kur(u)+baka" ("plain, naked turtle"), and the latter "kaplu(m)+baka" ("covered, shelled turtle"). According to existing written documents, the word "bağa" alone has been used more often to mean turtle shell since the 14th century. The tortoise motif, which has been used in our society for centuries, also has applications within Baroque art, which developed under Western influence in recent centuries. This information was obtained and documented in our study of the tortoise motif through oral notes from the late master painter Hamit Üçer, who passed away in 2006. The study was prepared through face-to-face information exchange and visual documentation based on the information provided.