Cilt 12 Sayı 93 (2024)

Araştırma Makalesi

Kırgız Boy Yapılanmasında Kıpçaklar

Yayımlandı 30.08.2024

  • Sümeyye Sayğılı Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi
  • Cengiz Buyar Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi
Cilt 12 Sayı 93 kapak

Öz

Türkçe kaynaklarda Kıpçak, Kıfçak, Avrupa dillerindeki kaynaklarda Kun, Kuman, Cumanus, Komani, Doğu kaynaklarında ise Kuvmıx, Kuvsak, Polovets isimleriyle anılan Kıpçaklar yayıldıkları geniş coğrafyalarda farklı adlarla anılmışlardır. 840 yılında Uygur Kağanlığının yıkılmasından sonra Kimek Hakanlığı bünyesinde toplanmışlardır. Kimek Hakanlığının asıl boylarından biri olan Kıpçaklar, Kimek Hakanlığı yıkıldıktan sonra ise onların devamı sayılmışlardır. Güney Sibirya ve doğuda Kırgız topraklarıyla sınır olan Kimek Hakanlığı’nın yıkılmasıyla Kıpçaklar Sırderya’nın orta kısımlarına, İdil havzasına, Kazakistan ve Aral gölünün kuzey ve batı bölgelerine doğru yayılmışlardır. Moğol istilasıyla uzun süre adlarını verdikleri Deşt-i Kıpçak coğrafyasına yayılarak Kazak, Kırgız, Türkmen, Uygur, Karakalpak, Tatar, Başkır, Kumuk, Karaçay, Balkar, göçmen Özbekler, Konurat, Katagan ve Lakaylar arasına karışmışlardır. Kıpçakların bazı grupları Kırgızların yaşadıkları coğrafyaya yayıldıktan sonra ilerleyen yüzyıllarda Kırgızlarla etnik birleşme gerçekleştirmiş ve daha sonra Kırgızların bir boyu olarak Kırgızların İçkilik kolu içerisindeki yerlerini almışlardır. Bu çalışmada Kırgızların Kıpçak boyunun Kırgızistan’daki varlığı, alt boy yapıları hakkında bilgi verilecektir.

Anahtar Kelimeler Kırgız, Kırgızistan, Kıpçak Boyu, Kimek, Sosyal, Kültürel

Abstract

The Kipchaks in the Kyrgyz Tribal Structure

The Kipchaks, known by different names across various sources—such as Kipchak or Kifchak in Turkish sources, Kun, Cuman, Cumanus, or Komani in European sources, and Kuvmıx, Kuvsak, and Polovets in Eastern sources—were referred to by different names in the vast territories they inhabited. After the fall of the Uyghur Khaganate in 840, they gathered under the Kimek Khaganate. Being one of the main tribes of the Kimek Khaganate, the Kipchaks were considered its successors after the Khaganate’s collapse. With the fall of the Kimek Khaganate, which bordered Kyrgyz lands in the east and South Siberia, the Kipchaks spread to the central parts of Syr Darya, the Volga basin, Kazakhstan, and the northern and western regions of the Aral Sea. With the Mongol invasion, they expanded across the Desht-i Kipchak, which they had named, integrating into Kazakh, Kyrgyz, Turkmen, Uyghur, Karakalpak, Tatar, Bashkir, Kumyk, Karachay, Balkar, Uzbek, Konurat, Katagan, and Lakai groups. Some groups of Kipchaks settled in the Kyrgyz territories and, in later centuries, merged ethnically with the Kyrgyz, eventually becoming part of the Ichkilik branch of the Kyrgyz. This study will provide information on the presence of the Kipchak clan within the Kyrgyz people in Kyrgyzstan, as well as their sub-clan structures.

Keywords Kyrgyz, Kipchak Tribe, Kimek, Social, Cultural

PDF

Kaynakça

  1. Abdubaitoviç, A. R. (2015). Kipçaki V İstorii Kırgızov. Bişkek.
  2. Abramzon, S. M. (2021). Kırgız ve Kırgızistan Tarihine İlişkin Seçme Eserler. Çev. Ali Ünal. Ankara: Phoenix
  3. Alimov, R. (2011). “Kırgızcanın İçkilik Grubu Üzerine.” Türklük Bilimi Araştırmaları 30, sayı (Nisan): 23-40. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tubar/issue/16971/177325.
  4. Artamonov, M. (2008). Hazar Tarihi (Türkler, Yahudiler, Ruslar). İstanbul: Selenge.
  5. Attokurov, C. (1995). Kırgız Sancırası. Bişkek: Kırgız Uluttuk İlimder Akademiyası Tarıx İnstitutu.
  6. Bolat E. Kumekov. (2013). Arap Kaynaklarına Göre IX-XI Asırlarda Kimek Devleti. Çev. Mehmet Kıldıroğlu-Çingiz Samudinuulu Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  7. Buyar, Cengiz ve Amantur Caparov. (2023). “Kırgız Toplumunda Sosyo-Kültürel Bir Yapı Olarak Bir Atanın Baldarı.” Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi 8, no 2 (Kasım): 346-358. https://dergipark.org.tr/tr/pub/inciss/issue/81028/1380250. DOI: https://doi.org/10.58648/inciss.1380250
  8. Buyar, Cengiz. (2017). “Kırgız Tarihi (Başlangıcından 1991 Yılına Kadar)” Kırgızistan (Tarih, Toplum, Ekonomi, Siyaset), C. Buyar editörlüğünde, 47-91, Bişkek: BYR Publishing House.
  9. Coldoşev, N. C. (2014). “Burut Etnik Adı Üzerine.” Siberian Studies (SAD), Çev. Cengiz Buyar, 5, no 2 (Mayıs): 25-36. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sad/issue/11201/133776. DOI: https://doi.org/10.7816/sad-02-05-02
  10. Gumilev, L. (2006). Avrasyadan Makaleler-1. Çev. A. Batur. İstanbul: Selenge.
  11. Kalkan, Mustafa. (2005). “Kırgız Boylarının Yeniseyden Çıkarılmaları ve Coğrafi Dağılımları.” Atatürk Kültür Merkezi Dergisi, 15, sayı no 42 (Ocak): 77-100. https://dergipark.org.tr/tr/pub/erdem/issue/44268/546571. DOI: https://doi.org/10.32704/erdem.2005.42.077
  12. Kaşgarlı Mahmud. (2008), Dîvânu Lugâti’t-Türk. Türk Dilleri Divanı, Çev. Mustafa S. Kaçalin, ed. Mehmet Ölmez. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
  13. Kıldıroğlu, Mehmet. (2013). Kırgızlar ve Kıpçaklar. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  14. Kırgızstandın Tarıhı. 2016. Bişkek: Kut-Ber.
  15. Kırzıoğlu, Fahrettin. (1992). Yukarı-Çür ve Çoruk Boyları'nda Kıpçaklar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  16. Klyashtorny, S. G., ve Sultanov, T. İ. (2004). Türkün Üç Bin Yılı. Çev. A. Batur. İstanbul: Selenge.
  17. Kocobekov, Muratbek. (2009). “Kırgız Kağanlığı'nın Gelişme Devrine Ait Bazı Görüşler.” Tarih Dergisi 47, sayı, (Haziran): 23-46.
  18. Kononov, Andrey N. (2000) “Kıpçak, Kuman, Kumuk Kavim Adlarının Etimolojisi Üzerine,” çev. Mustafa Uğurlu, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi 10, (Kasım 2000): 518-526. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tdded/issue/12712/154735#article_cite.
  19. Koşoev, M. (2017). Kırgız Taanuu Önüttörü. Bişkek: Turar.
  20. Mercani, Şehabettin. (2008). Müstefadü'l Ahbar Fi Ahval-i Kazan ve Bulgar. Çev. M. Kalkan. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.
  21. Mokeev, Anvar. (2010). Kırgızı Na Altae ı Na Tyan-Şane. Bişkek: İzdaniye Kırgızko-Turetskovo Universiteta "Manas".
  22. Satylkanova, N. (2019). “Büyük Kırgız Devleti.” Dil ve Kültür Dergisi 3, sayı (Eylül): 55-56. https://dergipark.org.tr/tr/pub/turkek/issue/55572/760627.
  23. Soltonoev, B. (1993). Kızıl Kırgız Tarıxı (1). Bişkek: Mamlekettik Uçkun Kontsrein.
  24. Taşağıl, Ahmet. (2014). "İslam Öncesi Devrede Orta Asya'da Yaşayan Türk Boyları." Türkler, Hasan Celal Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca editörlüğünde, 323-268. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
  25. Taşağıl, Ahmet. (2017). Gökbörü'nün İzinde Kadim Türklerin Topraklarında. İstanbul: Kronik.
  26. Tavkul, Ufuk. (2007). Kafkasya Gerçeği İstanbul: Selenge.
  27. Togan, Ahmet Zeki. (1981). Bugünkü Türkili Türkistan ve Yakın Tarihi. İstanbul: Enderun Kitabevi.
  28. Togan, Ahmet Zeki. (2020). Başkurtların Tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
  29. Tural, Baysal ve Ayımkan Camankulova. 2014. Rahman Kul Han ve Dönemi. Çev. A. N. Sağın. İstanbul: Türk Dünyası Belediyeler Birliği.
  30. Turan, Nurbek. (2014). Kandı. Bişkek: Turar.
  31. Yücel, Mualla Uydu (2022), “Kıpçaklar”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt 25, s. 419-421.
  32. Zakirov, Saparbek. (2013). Kırgız Sancırası. Bişkek.