Cilt 11 Sayı 90 (2023)

Araştırma Makalesi

Van-Yedisalkım Köyü “Kızların Mağarası” Tanrıça Tasvirleri

Yayımlandı 30.11.2023

Cilt 11 Sayı 90 kapak

Öz

Mağaralar, son buzul çağında insanın binlerce yıllık barınakları olma özelliğini taşımaktadır. Dolayısıyla mağaralar evrensel korkuların ortaya çıktığı yer olmakla birlikte o çağ insanı burada yaşamış, çoğalmış ama en önemlisi büyü amaçlı olsun ya da olmasın içindeki yaratıcı duyguyu ilk kez açığa çıkardığı yer olmuştur. Mağara duvarına resim yapan kişiler resimlerini günümüz ressamından çok daha farklı bir amaç ve düşünceyle yapmış olmalıdırlar. Burada resim yapmanın uzmanlaşmış bir alan olduğunu düşünmek mümkündür. Çünkü bu tür resimleri zamanının çoğunu avlanmak ile geçiren mağara halkından sıradan birisinin yapmış olabileceği pek ihtimal dâhilinde değildir. Buradaki ressam-büyücüyü tarihin ilk uzmanlaşmış kişisi olarak görmek gerekmektedir. Tuval ve kâğıt gibi gereçlerin bulunmasından çok önce kaya ya da mağara yüzeylerini resim yapmak için kullanan o çağ insanı bu resimleri kazıma, çizme veya boya ile yapmıştır. Özellikle Neolitik Çağ, tanrıça inancında farklı yorumların ve sıfatların da olabileceğini gösteren bir başkalaşım sürecinin ilk izlerini sunması açısından önemlidir. Bu çağda ilk kez karşılaşılan ve binlerce yıl sürecek bir ikonografinin temelini yansıtan tahtında oturan tanrıçanın anaerkil bir toplum yapısını, yanındaki yırtıcı hayvanların ise hayvanlara ve doğaya hâkim olmayı yansıttığı düşünülmektedir. Bu bağlamda “Van-Yedisalkım Köyü ‘Kızların Mağarası’ Tanrıça Tasvirleri” konu başlığıyla tanrıçanın hayvanlara hükmeden özelliğinin ele alınması amaçlanmaktadır. Kızların Mağarası, Van’ın 76 km güneydoğusundaki Yedisalkım köyünün batısında yer almaktadır. Yedisalkım köyünde 1971 yılında Oktay Belli tarafından keşfedilen 50’yi aşkın mağaradan dört tanesinde boyalı resimler bulunmuştur. Yapılan bu araştırmalara göre Kızların Mağarası’ndaki resimlerin yaklaşık olarak MÖ 10.000-7.000 yılları arasında yapılmış olduğu tahmin edilmektedir. Tanrı ve tanrıça olarak karşımıza çıkan bu tasvirler o çağda yaşamış insanların inançları hakkında önemli bilgiler vermektedir.

Anahtar Kelimeler Kızların mağarası, mağara, hayvanlar hâkimesi, tasvir, tanrıça

Abstract

The Depiction of Goddesses: “Girsl Cave” of the Village of Yedisalkım in Van

Caves have the characteristic of being shelters for people for thousands of years in the last ice age. So, caves are the place where the universal fears show up and also the people of this age lived and increased in this place, but most important, they became the first place where people revealed their creative emotions whether its purpose is magic or not. The people who painted on the cave walls must have drawn their pictures with a very different aim and opinion in contrast with today’s painters. It is possible to think that painting here is a specialized field because it is not much possible that an ordinary person from cave people who spends most of his/her time hunting could paint these types of pictures. It is essential to see the painter-magician here as the first specialized person of history. The people of this age who used rocks or cave walls for painting painted these pictures by scraping, drawing and dyeing, long before the invention of the materials such as canvas and paper. Especially Neolithic Age is important in terms of presenting the first trails of a transfiguration process which shows different perspectives and roles in Goddess belief. It is thought that the Goddess, encountered for the first time in this era and sitting on her throne representing the basis of iconography that will last for thousands of years, represents a matriarchal community structure and the predatory animals next to her represent to rule over the animals and nature. In this context, it is aimed to discuss the Goddess’ specialty of ruling over animals with the title of “The Depiction of Goddesses: “Girls Cave” of the Village of Yedisalkım in Van”. Girls Cave is located in the western of Yedisalkım Village, which is situated in 76 km southeast of Van. Painted pictures were found in four of the more than 50 caves discovered by Oktay Belli in Yedisalkım Village in the year 1971. According to these researches conducted, it is estimated that the paintings in the Girls Cave were painted between 10.000 and 7.000 BC. These descriptions which show up as God and Goddess give substantial information about the beliefs of people who lived in that age.

Keywords Girls cave, cave, animal ruler, description, goddess

PDF

Kaynakça

  1. Anonnm. (1997). Aşıboyası. Eczacıbaşı Sanat Ans.kloped.s.. C. 1. (s. 156), İstanbul: YEM Yayınları.
  2. Atalay, M. C. ve Süle, E. (2019). Paleolntnk Dönem ve Chauvet Mağarası’nın son odasındakn aslan panelnnnn estetnk yapısına danr bnr nnceleme. Ulakb.lge Sosyal B.l.mler Derg.s. 7(41): 737-743. DOI: https://doi.org/10.7816/ulakbilge-07-41-05
  3. Ateş, M. (2012). M.toloj.ler ve semboller: Ana Tanrıça ve doğurganlık semboller.. İstanbul: Mnlenyum Yayınları.
  4. Belln, O. (1975). Doğu Anadolu’da yenn arkeolojnk keşnfler Van-Yednsalkım (Put) köyü boyalı mağara resnmlern. İstanbul Ün.vers.tes. Edeb.yat Fakültes. Tar.h Derg.s. (28-29): 1-40.
  5. Belln, O. (2000). Van Bölgesn’nde boyalı mağara resnmlernnnn keşfn. Türk.ye Arkeoloj.s. ve İstanbul Ün.vers.tes. (1932-1999), Ed. O. Belln, Ankara: 291-297.
  6. Belln, O. (2001). Anadolu tanrıçaları. İstanbul: Promete Yayıncılık.
  7. Belln, O. (2007). Tar.h boyunca Van. İstanbul: Fener Lokantası Turnzm Dennzcnlnk Tncaret ve Sanayn Lnmnted Şnrketn.
  8. Brandwood, R. J. (2008). Tar.h önces. .nsanları. Çev. B. Altınok. İstanbul: Arkeolojn ve Sanat Yayınları.
  9. Campbell, J. (2020). Tanrıçalar ve Tanrıça’nın dönüşümler.. Çev. N. Küçük. İstanbul: İthakn Yayınları.
  10. Ceylan, A. (2008). Doğu Anadolu’da kaya resnmlernnnn Türk tarnhn açısından önemn. B.l.m ve Ütopya (163): 26-35.
  11. Cnrlot, J. E. (2001). A d.ct.onary of symbols. Londra: Routledge.
  12. Çapar, Ö. (1978). Anadolu’da Kybele tapınımı. Ankara Ün.vers.tes. D.l ve Tar.h-Coğrafya Fakültes. Derg.s. 29(1-4): 191-210.
  13. Çelebn, B. (2015). Esk.çağ’da kadın: Toprak altındak. kadının sess.z çığlığı. İstanbul: Arkeolojn ve Sanat Yayınları.
  14. Duru, R. (2016). Tarım’dan yazı’ya Burdur yöres. ve yakın çevres.’n.n altıb.n yılı (MÖ 8000- MÖ 2000). Antalya: Batı Akdennz Kalkınma Ajansı (BAKA).
  15. Elnade, M. (2003). D.nsel .nançlar ve düşünceler tar.h.. C. 1. Çev. A. Berktay. İstanbul: Kabalcı Yayınevn.
  16. Elnade, M. (2017). D.nler tar.h.ne g.r.ş. Çev. L. A. Özcan. İstanbul: Alfa Yayınları.
  17. Erdan, E. (2018). Yenn bnr dnsk yüzlü fngürnn ve Anadolu’da tanrıça tapınımı kapsamında nncelenmesn. Hacettepe Ün.vers.tes. Edeb.yat Fakültes. Derg.s. 35(2): 189-201. DOI: https://doi.org/10.32600/huefd.430113
  18. Ersoy, N. (2000). Semboller ve yorumları. İstanbul: Dönence Yayınları.
  19. Erzen, A. (1992). Doğu Anadolu ve Urartular. Ankara: Türk Tarnh Kurumu Basımevn.
  20. Erzen, J. N. (1997). Duvar resmn. Eczacıbaşı Sanat Ans.kloped.s.. C. 1. (s. 488-490), İstanbul: YEM Yayınları.
  21. Gezgnn, İ. (2021). Sanatın m.toloj.s.: Sanat ne anlatır? Mağara duvarlarından Ant.kçağın sonuna. İstanbul: Rednngot Yayınları.
  22. Gombrnch, E. H. (1999). Sanatın öyküsü. Çev. E. Erduran ve Ö. Erduran. İstanbul: Remzn Kntabevn.
  23. Heyden, D. (2005). Caves. Encycloped.a of Rel.g.on. C. 3. (s. 1468-1473) Ed. L. Jones, Thomson Gale.
  24. Kolankaya, N, B. (2012). Anadolu’da Erken Prehnstornk Dönem kırmızı aşı boyası kullanımı. Anadolu/Anatol.a (38): 29-51. DOI: https://doi.org/10.1501/Andl_0000000392
  25. Kolankaya, N, B. (2014). Paleolntnk Çağ kadınları/The women of the Paleolnthnc Age. Arm.zz.-Eng.n Özgen’e Armağan/ Stud.es .n Honor of Eng.n Özgen. Ed. B. H. Atnlla Engnn: 191-204. Ankara: Asntan Kntap.
  26. Kulaçoğlu, B. (1992). Tanrılar ve tanrıçalar. İstanbul: Kültür Bakanlığı Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
  27. Küçük, M. A. (2017). Mntolojnden nkonografnye Türknye’nnn turnstnk dnnn mekânları: “Mağaralar”. Gaz. Ün.vers.tes. Tur.zm Fakültes. Derg.s.(2): 16-57. DOI: https://doi.org/10.4274/uob.763
  28. Mumford, L. (2007). Tar.h boyunca kent: Kökenler., geç.rd.ğ. dönüşümler ve geleceğ.. Çev. G. Koca ve T. Tosun. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
  29. Oral, E. (2014). Anadolu’da Ana Tanrıça kültü. Akadem.k Sosyal Araştırmalar Derg.s. (8): 154-164. DOI: https://doi.org/10.16992/ASOS.461
  30. Özbek, M. (2007). Dünden bugüne .nsan. Ankara: İmge Kntabevn.
  31. Özdöl, S. (2011). Çanak çömleksnz Neolntnk Çağda Güneydoğu Anadolu’da dnn ve sosyal yapı. Tar.h İncelemeler. Derg.s. 26(1): 173-199.
  32. Özkan, M. ve Yağcı, U. (2021). Estetnk ve kültürel bnr nletnşnm nesnesn olarak Ergann Çayönü mağara kabartmaları ve sembolnk motnfler. Sanat ve Tasarım Derg.s. 2(2): 18-30.
  33. Porr, M. (2006). Cave, The Br.ll D.ct.onary of Rel.g.on, C. 1-4, Ed. Kocku von Stuckrad , Lenden: Konnnklnjke Brnll NV.
  34. Poupard, P. (2019). D.nler. Çev. M. Cedden. Ankara: Dost Kntabevn.
  35. Roller, L. E. (2013). Ana Tanrıça’nın .z.nde: Anadolu Kybele kültü. Çev. B. Avunç. İstanbul: Alfa Yayınları.
  36. Roux, J. P. (1994). Türkler.n ve Moğolların esk. d.n.. Çev. A. Kazancıgnl. İstanbul: İşaret Yayınları.
  37. Sagona, A.ve Znmansky, P. (2018). Arkeoloj.k ver.ler ışığında Türk.ye’n.n en esk. kültürler.- MÖ 1.000.000 - 550. İstanbul: Arkeolojn ve Sanat Yayınları.
  38. Seeher, J. (2011). Taşa yontulu tanrılar: H.t.t Kaya Tapınağı Yazılıkaya. İstanbul: Ege Yayınları.
  39. Tanyol, T. (2000). Mağara resnmlernnn okumak. Sanat Dünyamız (80): 129-133.
  40. Yalçınkaya, I. (1978). Taş devnrlern sanatında teknnk ve stnl. Ankara Ün.vers.tes. D.l ve Tar.h-Coğrafya Fakültes. Derg.s. 29(1-4): 67-82.