Cilt 11 Sayı 89 (2023)

Araştırma Makalesi

Trakya Umumi Müfettişliği / II. Umumi Müfettişlik Bölgesinde İnşa Edilen Vize Halkevi

Yayımlandı 31.10.2023

Cilt 11 Sayı 89 kapak

Öz

Türkiye Cumhuriyeti kurulduğu dönemden itibaren, devletin siyasi, sosyal ve ekonomik yapısı içinde, ilk önce emniyetin sağlanmasını amaçlamıştır. Bunu yaparken Umumi Müfettişlik (1927-1952) uygulamasına ihtiyaç duyulmuştur. Ulus devlet anlayışıyla yeni devletin ilke ve inkılaplarını emniyet açısından sorunlu olan bölgelere ulaştırmayı ve yaygınlaştırmayı amaçlayan Umumi Müfettişlik uygulamasında Umumi Müfettişlikler standart yapı türlerinden (halkevi, hükümet binası, köy enstitüsü, kışla, hastane, okul) oluşan önemli imar hareketlerine girişmişlerdir. Umumi Müfettişlikler programında yer alan bu yapı türlerinden biri de Halkevleridir (1932). Halkevleri mimari açıdan devletin tek parti yönetimi olan Cumhuriyet Halk Fırkası / CHF (CHP) Genel Sekreterliği kontrolünde inşa edilmiştir. Türkiye Cumhuriyeti mimarlık tarihinde önemli yer tutan bu yapıların çoğu günümüze ulaşamamış ve mimarlık tarihi literatüründe yer almamışlardır. Yüksek lisans ve doktora tezlerinde tekil çalışmalar bulunmasına karşın dönemin genel mimarlık tarihi değerlendirmesinin, mimari üsluplarının, yapı envanterinin yeterince ayrıntılı bulunmadığı görülmektedir. Bu makale literatürde eksik olan Vize Halkevi aracılığı ile dönemin bilinmeyenlerine ışık tutmayı amaçlamıştır. Cumhuriyet döneminde belirli bir dönem var olan Umumi Müfettişliklerden, Trakya Umumi Müfettişliği/İkinci Umumi Müfettişlik bölge sınırları içinde, Vize’de inşa edilen Vize Halkevi, döneme ait yazışmaların içerisinde, mimarlık tarihi bakış açısını ortaya koyan bir yapıdır. TBMM açık arşivinde yer alan talimatnamede (Devlet Arşivleri Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA) belgeleri referans alınarak hazırlanmıştır.) bu bakış açısının vurgulanarak Vize Halkevi örneği üzerinden tanıtılması hedeflenmiştir

Anahtar Kelimeler umumi müfettiş, trakya, halkevi, Vize, genel müfettişlik

Abstract

General Inspection of Thrace / Vize Community Centre Built in the 2 nd General Inspector Region

Since its establishment, the Republic of Turkey has aimed to ensure security within the political, social, and economic structure of the state. In order to achieve this, the implementation of the General Inspectorate (1927-1952) was deemed necessary. The General Inspectorate program, driven by the understanding of a nation-state, aimed to disseminate and popularize the principles and reforms of the new state to regions that were problematic in terms of security. As part of the General Inspectorate program, significant architectural endeavors were undertaken, comprising standard building types such as community centers, government buildings, village institutes, barracks, hospitals, and schools. One of the building types included in the General Inspectorate program was the community centers, which were constructed in 1932. These community centers were built under the control of the General Secretariat of the Republican People's Party (CHP), which was the single-party ruling the state at the time. Unfortunately, many of these building, which hold an important place in the architectural history of the Republic of Turkey, have not survived to the present day and are not mentioned in the literature of architectural history. Although individual studies exist in master's and doctoral theses, it is observed that there is insufficient comprehensive assessment of the general architectural history, architectural styles, and detailed inventory of these structures. This article aims to shed light on the unknown aspects of that period through the example of the community centers, which are missing in the literature.

Among the General Inspectorates that existed during the history of the Republic of Turkey, the Vize People's House, constructed in Vize within the boundaries of the Thrace General Inspectorate/Second General Inspectorate, is a structure that reflects the perspective of architectural history found in the correspondences of the period. The documents in the Prime Ministry Ottoman Archives (BCA) and the instructions found in the open archive of the Grand National Assembly of Turkey (TBMM) were intended to introduce the Vize community centers as an example emphasizing this perspective.

Keywords general inspector, Thrace, community centre, Vize, general inspectorate

PDF

Kaynakça

  1. Akbulut, Ayhan, “IV. Umumî Müfettişlik Bölgesinde Sosyo-Kültürel, Ekonomik Ve Bayındırlık Faaliyetleri (1936-1941)”, Atatürk Üniversitesi, Atatürk Dergisi, IX, S.2, (Aralık-2020), s.251-270. (https://dergipark.org.tr/tr/pub/atauniad)
  2. Alkan, Mustafa, “Hüseyin Hilmi Paşa’nın Rumeli Umumi Müfettişliği (1902-1908)”, CBÜ Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt:13, Sayı:1, Mart 2015 Beşeri Bilimler Sayısı, Sayfa: 242- 255. DOI: https://doi.org/10.18026/cbusos.00097
  3. Arıkan, Zeki, “Halkevlerinin Kuruluşu ve Tarihsel İşlevi” Atatürk Yolu Dergisi, Yıl:12, Cilt:6, Sayı: 23, Mayıs 1999, s.216-281. DOI: https://doi.org/10.1501/Tite_0000000129
  4. Aydoğdu, Erdal, “Üçüncü Umumi Müfettişliği'nin Kurulması ve III. Umumî Müfettiş Tahsin Uzer'in Bazı Önemli Faaliyetleri”, Ankara Üniversitesi Türk inkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi S 33-34, Mayıs-Kasını 2004, s. 1-14. DOI: https://doi.org/10.1501/Tite_0000000099
  5. Arkitekt, 1940b, Küçük Halkevleri Tip Projeleri, Sayı 7-8, 159-163.
  6. Aykaç, Murtaza; AYKAÇ, Necdet, “Hayat Boyu Öğrenme Bağlamında Türkiye’nin Modernleşmesinde Halkevleri ve Halkodaları (1932-1951)”, Trakya Eğitim Dergisi Cilt 11, Sayı 1, Ocak 2021, 532-549. DOI: https://doi.org/10.24315/tred.737807
  7. BCA, BMGMK Katalog 30 10 00/ 73 480 1, Raporlar, Trakya Umumi Müfettişliği Özel Büro Antetli Cumhuriyet “Trakya’ da Kalkınma Hareketleri”, 4 Mart 1938, s.7.
  8. BCA, CHPK Katalog 490 01 00/ 1744 1082 1, Cumhuriyet Halk Partisi, 01.02.1941/ 28.04.1941
  9. BCA, CHPK Katalog 490 01 00/ 4 16 9
  10. BCA, CHPK Katalog 490 01 00/ 1744 1082 1
  11. BCA, CHPK Katalog 490 01 00/4 20 10
  12. BCA, CHPK Katalog 490 01 00/21 11 1 DOI: https://doi.org/10.1007/BF02956792
  13. BCA, CHPK Katalog 490 01 00/3 14 13
  14. Bulut Engin Çağdaş, “Devletin Taşradaki Eli: Umumi Müfettişlikler”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi Yıl 11. Sayı 21. Bahar 2015, s.83-110.
  15. Burgaç, Murat, Türkiye’de Umumi Müfettişliklerin Kurulması ve Trakya Umumi Müfettişliği, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2013.
  16. CHP Halkevleri ve Halkodaları 1932-1942, Ankara 1942.
  17. CHP Halkevleri Talimatnamesi, Ankara Hakimiyeti Milliye 1932.
  18. CHP Halkevleri Öğreneği, Recep Ulusoylu Basımevi, 1938.
  19. Cumhuriyet “Trakya’ da Kalkınma Hareketleri”, 4 Mart 1938, s.7.
  20. Çavdar Tevfik, “Halkevleri”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, 4. Cilt, İstanbul İletişim Yayınları, 1983, s. 878-884.
  21. Çeçen Anıl, Atatürk’ün Kültür Kurumu Halkevleri, Tarihçi Kitapevi, İstanbul, 2018.
  22. Değirmenci, Ali, “Türkiye Cumhuriyeti'nde İlk Açılan Mimarlık Büroları ve Dönemin Mimarlık Ortamı”, (Yayımlanmamış Doktora Tezi) Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Anabilim Dalı Mimarlık Tarihi ve Kuramı Programı, İstanbul, 2021.
  23. Durukan, Ayşe, “Cumhuriyetten Çağdaşlaşma Düşüncesinin Yaşama ve Mekâna Yansımaları: Halkevi Binaları Örneği”, (Yayınlanmamış Doktora Tezi), İTÜ Mimarlık Fakültesi, İstanbul, 2006.
  24. Gökşen Tuğba Yüce, “Erken Cumhuriyet Döneminde Edirne’de Kentsel Gelişim”, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi) Trakya Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Anabilim Dalı, Edirne, 2017.
  25. Han, Volkan, “İktisadi ve İdari Yönleriyle Umumi Müfettişlikler (1863-1952)”, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Aksaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İktisat Anabilim Dalı, Aksaray, 2017.
  26. Kara, Adem, Cumhuriyet Döneminde Kalkınmanın Mihenktaşı Halkevleri (1932 1951), 24 Saat Yayıncılık, Ankara, 2006.
  27. Karaer İbrahim, Türk Ocakları (1912-1931), Türk Yurdu Neşriyatı, Ankara, 1992. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004491779_008
  28. Karaca, Ali, Anadolu Islahatı ve Ahmet Şakir Paşa (1838-1899), Eren Yayıncılık, İstanbul, 1993.
  29. Koca, Hüseyin. (1998), Yakın Tarihten Günümüze Hükümetlerin Doğu Güneydoğu Anadolu Politikaları, Mikro Yayınları, Konya.
  30. Koçak, Cemil, Umumi Müfettişlikler (1927-1952), İletişim Yayınları, İstanbul, 2016.
  31. Mimar Yusuf Hasançebi, 2018 Rölöve Vize Eski Hükümet Konağı, Edirne Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu (EKVKBK), Kurul Arşivi.
  32. Resmi Gazete, S. 7882, (11 Ağustos 1951), s. 1781
  33. Özmen, Abidin, “Genel Müfettişlikler Hakkında Bir Düşünce”, İdare Dergisi, Sayı:184, Yıl:18, 1947, s.237-150.
  34. Taş, Serap, “Umumi Müfettişlikler”, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Anadolu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir,1997.
  35. Vize Eski Hükümet Konağı (Vize Halkevi), Edirne Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu (EKVKBK), Kurul Arşivi.
  36. Yılmaz Genç Ayfer, “Devlet Kapasitesi ve Umumi Müfettişlikler Altyapısal İktidarın Yerelde İnşası”, Marmara Üniversitesi Siyasal Bilimler Fakültesi Yıl 2013, Cilt 1, Sayı: 1, s. 43-65
  37. Zengin Ersoy, “Birinci Umûmî Müfettişlik Bölgesi’nde Asayişsizlik ve Asayişi Sağlama Faaliyetleri (1927-1952)” Osmanlıdan Günümüze Diyarbakır, s.773-793, İstanbul 2018.
  38. https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/adem_i_merkeziyet
  39. https://acikerisim.tbmm.gov.tr/xmlui/handle/11543/532
  40. Zeki Ökten, “Pehlivan”, Şeref Filim, 1984 https://www.youtube.com/watch?v=DF7deAb3eIY