Hâzâ Mecmû’a-i Sâz ü Söz’de Yer Alan Türkîlerin Varyantlaşma Açısından İncelenmesi

17. yüzyılda Ali Ufkî Bey tarafından yazılan “Hâzâ Mecmû’a-i Sâz ü Söz” (HMSS) yaklaşık 400 yıl öncesinden günümüze dönemin Topkapı Sarayı ve çevresindeki çalgısal ve sözlü repertuvarını ulaştıran el yazmasıdır. Türk müziği tarihi ve dönemin genel yapısı açısından kıymetli veriler içermektedir. Türk halk müziği alanında, HMSS üzerine yapılan çalışmaların azlığı, bu çalışmanın önemini ve gerekliliğini hissettirmektedir. Türkîlerin varyantlaşma açısından incelendiği bir çalışmaya ise rastlanmamıştır. Bu araştırmada, Ali Ufkî Bey’in 17. yüzyıldan günümüze ulaşan HMSS adlı eserinde bulunan, Türk halk müziği kaynakları ve repertuarı açısından önem arz ettiği düşünülen türkîlerin varyantlaşması incelenmekte, bu varyantların ne şekilde oluştuğu ortaya konmaktadır. Araştırma sürecinde öncelikle alanyazın taraması yapılmıştır. Sonrasında Muammer Uludemir (1992) ve Hakan Cevher’in (1995); HMSS’nin Şükrü Elçin (1976, 2000) tarafından hazırlanan tıpkıbasımı üzerinden yaptıkları çeviri-yazımlarındaki nota transkripsiyonları karşılaştırmalı incelemiş, elde edilen veriler varyantlaşma açısından analiz edilerek sonuçları paylaşılmıştır. Ali Ufkî Bey 17. yüzyılda saray ve çevresinde icra edilen repertuvardan toplamda 529 eseri kayda geçirmiştir. Türkî, varsağı ve tekerleme türündeki eserlerin dönemin halk müziği türlerinden olduğu düşüncesiyle, 17. yüzyıldan günümüze toplamda 153 halk ezgisi ulaşmıştır. İncelenen 104 türkî örneğinin 8 tanesinde sözel varyantlaşma, 10 tanesinde ezgisel varyantlaşma, 4 tanesinde hem sözel hem de ezgisel varyantlaşma ve 4 tanesinde de usûl varyantlaşması gözlemlenmiştir.

“Hâzâ Mecmû‘a-i Sâz ü Söz” (HMSS), written by Ali Ufkî Bey in the 17th century, is the manuscript that conveys the instrumental and oral repertoire of the Topkapı Palace and its surroundings, from approximately 400 years ago to the present day. It contains valuable data regarding the history of Turkish music and the general conjuncture of the period. The lack of studies on HMSS in the field of Turkish folk music emphasizes the importance and necessity of studying on this subject. In addition, no study has been found that examines türkis in terms of variantization. In this study, the variation of türkîs (folk music genre of the 17th century) that are thought to be important in terms of Turkish folk music sources and repertoire in Ali Ufkî Bey's manuscript, is examined and how these variants are formed is revealed. During the research process, firstly, a literature review was conducted. Afterwards, the note transcriptions obtained by Muammer Uludemir (1992) and Hakan Cevher (1995) from the facsimile of HMSS prepared by Şükrü Elçin were compared, the obtained data were analyzed in terms of variantization and the results were shared. Ali Ufkî Bey recorded a total of 529 songs from the repertoire performed in Topkapı Palace and its surroundings in the 17th century. Considering that the songs such as türkî, varsağı and tekerleme are among the folk music genres of the period, a total of 153 folk melodies have survived from the 17th century to the present day. Of the 104 turkî samples examined, oral variation was observed in 8, melodic variation in 10, both melodic and oral variation in 4, and rhythmic variation in 4.