Cilt 11 Sayı 82 (2023)

Araştırma Makalesi

Vezaret Makamının Değişimi ve Dönüşümü: Karşılaştırmalı Perspektifler

Yayımlandı 31.03.2023

Cilt 11 Sayı 82 kapak

Öz

Türk ve İslâm medeniyet dairesi içerisinde köklü bir kurumsal gelenek inşa eden vezaret makamı, Osmanlı bürokrasisinin bel kemiklerinden birini teşekkül etmiştir. Fakat Osmanlı kurumsal tarihi incelemelerinde vezaret makamı ve bireysel olarak vezirlerin biyografileri pek çok defa ele alınmış olsa da karşılaştırmalı bir perspektiften pek az çalışılmıştır. Bu çalışmanın amacı kabaca imparatorluğun iki ayrı dönemi içerisinde sultan ve vezir arasındaki dengenin doğal yapısını reformasyon ve dönüşüm terimleri üzerinden ölçmeyi amaçlamaktadır. Mezkûr tartışma içerisinde giriş kısmı vezaret makamının tarihsel kökenlerine ve işlevsel sürekliliğe odaklanmaktadır. Değişim başlığı altında incelenen Osmanlı klasik dönem reformasyon arayışları temel olarak, bilhassa erken dönemden ziyade; II. Mehmed, I. Selim ve I. Süleyman gibi otoriter imparatorların merkezileşme çabaları dairesinde vezaret makamına odaklanmaktadır. Dönüşüm konulu ikinci bölümde ise imparatorluğun gerileyişi ve çöküşüne binaen dönüşen güç daireleri çerçevesinde vezir ve imparator imajı ele alınacaktır. Sonuç bölümünde değişim ve dönüşüm bölümleri karşılaştırmalı bir yaklaşım ile incelenerek, değişim ve dönüşümün içtimai unsurları ortaya konulacak ve vezaret makamının genel bir imajı çizilecektir.

Anahtar Kelimeler Vezaret, Dönüşüm, Osmanlı, Kurumsal, Vezir

Abstract

The Change and Transformation of the Office of Vizier: Comparative Perspectives

The office of vizier, which built a deep-rooted institutional tradition within the circle of Turkish and Islamic civilization, became one of the backbones of the Ottoman bureaucracy. But although the office of vizier and the biographies of individual viziers have been covered many times in institutional Ottoman historical studies, little has been studied from a comparative perspective. For this purpose, it roughly targets travelers through the reformation and transformation dimensions of the natural structure of the balance between the sultan and the vizier in two separate periods of the empire. The introduction focuses on the historical origins and functional continuity of the office of vizier within the aforementioned discussion. The Ottoman classical period reformation quests, which were examined under the title of change, mainly did not reveal the security of the early period, but did not reveal the security of the II. Mehmed (conqueror) focuses on the office of vizier within the framework of the imperial centralization efforts of governments such as I. Selim and I. Süleyman (the magnificent) The second region in the transformation places will be the circle of power, the circle of power, and the image of the emperor, which has been transformed due to the decline of the empire and its expectations. In the conclusion section, the change and transformation sections will be examined with a comparative approach, the social elements of change and departure will be revealed and a general image of the vizier office will be drawn.

Keywords Vizier, Ottoman, Transformation, Reformation

PDF

Kaynakça

  1. Afyoncu, E., “Sokollu Mehmed Paşa” içinde: Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi: https://islamansiklopedisi.org.tr/sokullu-mehmed-pasa (Erişim Tarihi: 20 Eylül 2022)
  2. Aktepe, M. M. (1958). Patrona İsyanı 1730, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basımevi.
  3. Aktepe, M. M., “Hekimoğlu Ali Paşa” içinde: Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi: https://islamansiklopedisi.org.tr/hekimoglu-ali-pasa (Erişim Tarihi: 20 Eylül 2022).
  4. Arıkan, İ. (2013). Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın Hayatı ve Devlet Adamlığı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı İslam Tarihi Bilim Dalı, İstanbul..
  5. Boray, F. E. (2011), Osmanlı’dan Cumhuriyet’e İsyanlar, İstanbul: Kum Saati Yayınları.
  6. Buz, A (2009), Sokullu’dan Damat Ferit’e Osmanlı Sadrazamları, İstanbul: Neden Kitap.
  7. Büyüköztürk, Ş. (2011). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı: İstatistik, araştırma deseni, SPSS uygulamaları ve yorum (14. Baskı). Ankara: Pegem Akademi.
  8. Cesur, M. (2022). Osmanlı Devleti’nde Veziriazamlık Makamı ve Dönüşümü (1299-1656), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırıkkale.
  9. Çiğdem, S. (2019). Nevşehirli Damat İbrahim Paşa Külliyesinin Sosyal ve Kültürel Hayata Katkısı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Nevşehir Hacı Beştaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalı, Nevşehir.
  10. Emecen, F. M. (2010). Yavuz Sultan Selim, İstanbul: Yitik Hazine Yayınları.
  11. Ergin M. (2003), Orhun Abideleri, İstanbul: Hisar.
  12. Fatih Sultan Mehmed, (2017). Kânunâme-i Âl-i Osman, haz. Abdülkadir Özcan, İstanbul: Kronik Kitap.
  13. Hoca Sadettin Efendi, (1979). Tacü’t-tevarih, c.I, haz. İsmet Parmaksızoğlu, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
  14. İnalcık, H. (2020). Devlet-i ‘Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-I: Klasik Dönem (1302-1606): Siyasal, Kurumsal ve Ekonomik Gelişim, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
  15. İnalcık H. (2020). Devlet-i Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar III: Köprülüler Devri, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
  16. İnalcık H. (2020). Devlet-i ‘Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar IV: Âyanlar, Tanzimat, Meşruiyet, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
  17. Köprülü, M. F. (2012). Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluşu, Ankara: Akçağ Yayınları.
  18. Köymen, M. A. (2013). Selçuklular Devri Türk Tarihi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  19. Magemizoğlu, G. (2021). İmparator’un İmgesi: Fatih Sultan Mehmed’in Kamusal İmajı ve İmparatorluk Siyaseti, İstanbul.: Selenge Yayınları,
  20. Mehmed Neşrî, (1957). Kitâb-ı Cihan-nümâ: Neşrî Tarihi, c. II, Haz. Faik Reşit Unat ve Mehmed Ali Köymen, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  21. Muhammed bin Hâvendşâh bin Mahmûd Mîrhând, (2017). Gazneliler: Ravaztu’s – Safâ (Mülûk – i Gazneviyye), çev. Erkan Göksu, İstanbul: Kronik Kitap.
  22. Müneccimbaşı Ahmed Dede, Sahaif-ül-Ahbar fî Vekayi-ül-a’sâr, c. II. çev. İsmail Erünsal., İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser.
  23. Müneccimbaşı Ahmed Dede, Sahaif-ül-Ahbar fî Vekayi-ül-a’sâr, c. I, çev. İsmail Erünsal, , İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser.
  24. Nizamü’l-Mülk, (2012). Siyasetname, çev. Mehmet Taha Ayar, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
  25. Özcan A., “Topal Osman Paşa” içinde: Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi: https://islamansiklopedisi.org.tr/topal-osman-pasa—sadrazam (Erişim Tarihi: 20 Eylül 2022).
  26. Özcan A. T. (2020). Hazar Kağanlığı ve Etrafındaki Dünya, İstanbul: Kronik Kitap.
  27. Özcan A. T. (2021), Hazarlar, İstanbul: Selenge Yayınları.
  28. Palaz Erdemir, H. (2003). VI. Yüzyıl Bizans Kaynaklarına Göre Göktürk – Bizans İlişkileri, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
  29. Priscus (2020). Attila ve Bizans Tarihi, çev. Turhan Kaçar, İstanbul: Alfa Yayınları.
  30. Salis R. S. (1963). Muhteşem Süleyman, çev. Şerafettin Turan, Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
  31. Taneri, A. (2019). Osmalı Devleti’nin Kuruluş Döneminde Vezîriâzamlık (1299 – 1453), İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
  32. Unat F. R. (2014). 1730 Patrona İhtilali Hakkında Bir Eser Abdi Tarihi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  33. Uzunçarşılı İ. H. (1934). Çandarlı Vezir Ailesi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  34. Yusuf Has Hacib, (2020). Kutadgu Bilig, çev. Ayşegül Çakan, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.