Cilt 10 Sayı 76 (2022)

Araştırma Makalesi

Klasik Türk Şiirinde Şiir Terimleriyle Yazılmış Müstakil Manzumeler

Yayımlandı 30.09.2022

Cilt 10 Sayı 76 kapak

Öz

Kelime kadrosu, mazmun ve hayallerinin çerçevesi belirli olan divan şiirinde, şairlerin elindeki dil malzemesini en verimli şekilde kullanmaya çalışmasının bir tezahürü olan belirli terimlerle müstakil şiir yazma geleneği, şairin, sanatını icra etmesi açısından farklı ve ilgi çekici mevzulardan biridir. Divan şairlerinin; denizcilik, gemicilik, ayakkabıcılık, terzilik, okçuluk, hattatlık, musiki, satranç, elbise, kitap vb. gibi belirli bir meslek ve ilim dalına ait terimleri, bir şiirin tamamında kullanmak suretiyle yazdıkları müstakil manzumeler vardır.

İlk defa tarafımızca tespit edilen, bu alandaki farklı ve ilginç örneklerden birini de; baştan sona yalnızca şiir terimleriyle inşa edilmiş müstakil manzumeler teşkil etmektedir. Çalışmamızda, yüzlerce divan taraması neticesinde tespit ettiğimiz; Zâtî, Ravzî, Sabâyî, Gelibolulu Âlî, Resîm, Neccâr-zâde Rıza, Beliğ Emin, Sünbül-zâde Vehbî, Şehdî, Levhî, Zîver, Ferrî, Said Giray ve Şâkir Galib’e ait gazelleri, önce nazire geleneği bağlamında ele alıp inceledik. Akabinde, bu manzumelerde yer alan şiir ve şiirle ilgili hususları hâvî terimleri tasnifleyerek mezkûr şairlere ait gazeller hakkında bazı değerlendirmelerde bulunduk.

Anahtar Kelimeler Divan şiiri, gazel, şiir terimi, nazire, sanat

Abstract

Detached Poems in Classical Turkish Poetry Written in Poetic Terms

The tradition of writing detached poems in certain terms, which is a manifestation of the poets' attempt to use the language material in their hands in the most efficient way, in divan poetry, in which the word staff, the mazmun and the frame of their dreams are determined, is one of the different and interesting subjects in terms of showing the poet's art. Diwan poets have independent poems, which they write by using the terms belonging to a certain profession and science, such as nautical, sailing, shoemaking, tailoring, archery, calligraphy, music, chess, dress, books, throughout a poem.

One of the different and interesting examples in this field, which was detected by us for the first time; They constitute stand-alone poems built entirely with poetic terms. In our study, we determined as a result of hundreds of diwan scans; We first examined the ghazals of Zâtî, Ravzi, Sabâyî, Gelibolulu Âlî, Resîm, Neccâr-zâde Rıza, Beliğ Emin, Sünbül-zâde Vehbî, Şehdî, Levhî, Zîver, Ferrî, Said Giray and Şâkir Galib in the context of nazire tradition. Afterwards, we have made some evaluations about the ghazals of the mentioned poets, written with this understanding, by classifying the terms that include poetry and poetic issues in these poems.

Keywords Divan poetry, ghazal, poetry term, nazire, art

PDF

Kaynakça

  1. Aksoyak, İ. H. (2018). Gelibolulu Mustafa Âlî, Divanlar, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı. DOI: https://doi.org/10.34083/akaded.545784
  2. Aydemir, Y. (2017). Ravzî Dîvânı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.
  3. Bayındır, Ş. (2008). Şehdî Divanı, Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi.
  4. Bulut, A. (2002). “Rasih İbrahim'in Okçulukla İlgili Bir Manzumesi”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 50/1, ss. 9-20.
  5. Cersel, F. (2009). Mehmed Şâkir Gâlib Efendi Dîvânı, Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi.
  6. Demirel, G. (2005). 18. Yüzyıl Şairlerinden Belîğ Mehmed Emîn Dîvânı: İnceleme- Tenkitli Metin- Tahlil, Doktora Tezi. Elazığ: Fırat Üniversitesi.
  7. Derman, U. (2006). “Murakka”, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 31, ss. 204-205.
  8. Durmuş, İ. (2011). “Tarsî”, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 40, ss. 110-111.
  9. Ekinci, R. (2014). “Resîm/Râsim, Hacı Mustafa”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.
  10. Erdoğan, M. (2010). “Divan Şiirinin Kaynaklarından Musiki İlmi ve Musiki Terimleriyle Yazılmış Bazı Manzumeler”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt: 3, Sayı: 15, ss. 28-55.
  11. Güleç, İ. (2020). “Bir Nazım Biçimi Olarak Müselles Ve Zevkî Efendi’nin Müselles’i”, Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Cilt: 3, Sayı: 2, ss. 367-380
  12. Gümüş, A. K. (2020). “Fuzûlî'nin Ayakkabıcılık Terimleri İle Yazdığı Muvaşşah Gazeli”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, Sayı: 43, ss. 289 – 304 DOI: https://doi.org/10.24058/tki.2020.378
  13. Kaplan, H. (2019). Zîver ve Divanı, İstanbul: DBY Yayınları
  14. Kaplan, Y. (2015). “Klasik Türk Şiirinde Denizcilik Terimleriyle Yazılmış Bilinmeyen Şiirler- 1”, Turkish Studies,10/16, ss. 807-826. DOI: https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.8659
  15. Karaköse, S. (2012). Said Giray Dîvânı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.
  16. Kavaklık, R. (2008). 15. Yüzyıl Şairi Sabâyî ve Divançesi (Transkripsiyonlu Metin - Açıklamalar - Dizin), Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi.
  17. Kayaokay, İ. (2018b). “Divan Şiirinde Satranç Terimleriyle Yazılmış Manzumeler”, Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 1/1, ss. 245-268.
  18. Kayaokay, İ. (2018a). “Divan Şiirinde Elbise Terimleriyle Yazılan Manzumeler”, Prof. Dr. TAHİR ÜZGÖR Armağan Kitabı, (Ed: Üzeyir Aslan, Hakan Taş, Ömer Zülfe), İlahiyat Yayınları, ss. 509-540.
  19. Kayapınar, Z. (2016). Milli Kütüphane Ankara-Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesi Koleksiyonu’nda 06 Hk 460 Arşiv Numarası İle Kayıtlı Mecmû’a-yı Eş’âr ve Fevâid (İnceleme-Metin-Sözlük-Tıpkıbasım), Yüksek Lisans Tezi, Kayseri: Erciyes Üniversitesi.
  20. Kırbıyık, M. (1994). Ferrî Mehmed Hayatı, Eserleri ve Dîvânı’nın Tenkîdli Metni, Yüksek Lisans Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi.
  21. Mengi, M. (2000). Divan Şiiri Yazıları, Ankara: Akçağ Yayınları
  22. Olgun, Tahirü’l-Mevlevi (1973). Edebiyat Lügati. İstanbul: Enderun Kitabevi.
  23. Özbay, Ö. (2013). Bursalı Levhî Dîvânı: İnceleme-Tenkitli Metin-İndeks. Yüksek Lisans Tezi, Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi.
  24. Özdemir, M. (1999). Neccârzâde Rızâ Dîvânı’nın Edisyon Kritiği, Yüksek Lisans Tezi. Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi.
  25. Öztürk, M. (2008). “Rubâî”, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 35, ss. 176-177.
  26. Saraç, Y. (2007). Klasik Edebiyat Bilgisi Biçim-Ölçü-Kafiye, İstanbul: 3F Yayıncılık.
  27. Şenödeyici, Ö. (2018). “Mazmun Beyanındadır: Klâsik Türk Şiirinde Mazmun Arayışına Katkılar”, Littera Turca, Cilt: 4, Sayı: 4, ss. 1047-1070 DOI: https://doi.org/10.20322/littera.459143
  28. Tarlan, A. N. (1970). Zâtî Divanı (Edisyon Kritik ve Transkripsiyon), Cilt II. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
  29. Tietze, A. (1951). “16. Asır Türk Şiirinde Gemici Dili; Âgehî Kasidesi ve Tahmisleri”, Türkiyat Mecmuası 9, İstanbul, ss.114-116.
  30. Uzun, M. İ. (2003). “Mecmua”, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 28, ss. 265-268.
  31. Yenikale, A. (2012). Sünbülzâde Vehbî Divânı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.
  32. Yılmaz, İ. (2011). “Tavîl”, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 40, ss. 183-184.
  33. Kubbealtı Lügati http://lugatim.com/