Cilt 8 Sayı 53 (2020)

Araştırma Makalesi

İslam Öncesi Türklerde Kemer Kullanımı ve Özellikleri

Yayımlandı 30.10.2020

Cilt 8 Sayı 53 kapak

Öz

Orta Asya’nın doğusundan batısına kuzeyinden güneyine göçebe ya da yarı-göçebe bozkır hayatı yaşayan İslam öncesi Türkler, geniş bir alana yayılmış ve boylar halinde yaşayarak, kendilerine has bir kültür oluşturmuşlardır. Bir toplumda kültürel değerleri önemli ölçüde yansıtan eserler içerisinde giyimde kullanılan unsurlar en ön plandadır. Maddi kültür unsurları içinde yer alan kemerler, tarih sürecinde Türk kültürü hakkında önemli bilgiler aktarmaktadırlar. Kemerin taşıdığı ortak ve özel sanat anlayışı ile Türk topluluklarında önemli bir bağ kurduğu düşünülür. Bu çalışmada İslam öncesi Türklerde; kemer ve kemer tokalarının türleri, işlevleri, yapım malzemeleri, süslemeleri, işçiliği ve kemer kuşanma ile ilgili çeşitli deyişlerden bahsedilmiştir. Ayrıca kemerin İslam öncesi Eski Türk toplulukları arasında yer alan İskitler, Göktürkler, Hunlar, Avarlar ve Uygurlarda; kullanım alışkanlıkları, özellikleri ve sosyal statülerine kattığı anlam açısından incelenmiştir. Çalışmada, alanyazına ilişkin ikincil kaynaklar taranmış kemer ile ilgili tarihi doküman ve görseller incelenmiş ve o döneme ait eserlerin bilgileri bir araya getirilerek değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler İslam öncesi Türkler, kemer, kayış, kuşak, giyim, giyim kültürü

Abstract

The Use and Features of Belt in Pre-Islamic Turks

Pre-Islamic Turks, who had nomadic or semi-nomadic lifestyles on the steppes from east to west and north to south of Central Asia, lived in tribes and thus created a unique culture. Among the works that significantly reflect cultural values in a society, the pieces of clothing are at the forefront. The belts, which are among the material cultural elements, convey important information about Turkish culture throughout the history. It is thought that belts established an important bond among Turkish communities with its common and special artistic understanding. In this study, the types, functions, construction materials, ornaments, workmanship of belts and belt buckles as well as the various expressions related to wearing of belts in pre-Islamic Turks were examined. In addition, the usage habits, features and contributions to social status of the belt in Scythians, Göktürks, Huns, Avars and Uighurs which are among the pre-Islamic Old Turkic communities were investigated. In the study, secondary sources in the related literature were studied, historical documents and visuals related to the belt were examined and the related information of the works belonging to that period was gathered and evaluated.

Keywords Pre-Islamic Turks, belt, strap, girdle, clothing, clothing culture

PDF

Kaynakça

  1. Altınkılıç, Arzu Emel. “Göktürk Giyim Kuşamının Plastik Sanatlarda Değerlendirilmesi”. Journal of Social and Humanities Sciences Research, 7-53 (2020): 1101-1110. DOI: https://doi.org/10.26450/jshsr.1853
  2. Anadol, Cemal. Tarihe Hükmeden Millet Türkler. (3. Baskı), İstanbul: Bilge Karınca Yayınları, (2010).
  3. Arık, Murat. Esik Kurganı, Buluntuları ve Kültür Tarihi Açısından Değerlendirilmesi. Yayımlanmamış Sanatta Yeterlilik Tezi Ankara: Gazi Üniversitesi, 2008.
  4. Aslanapa, Oktay. Türk Sanatı. İstanbul:Remzi Kitapevi, 1989.
  5. Baykuzu, Tilla Deniz. “İslam Öncesi Orta Asya Türklerinde Kur ve Kurluk”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakultesi Dergisi, 53-1(2013): 221-250. DOI: https://doi.org/10.1501/Dtcfder_0000001328
  6. Begiç, Hacer Nurgül. “Giyim–Kuşam Kültüründe Keçe Sanatına Tarihsel Bir Bakış”. Sutad, (Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi), 40 (Güz 2016): 287-297 E-ISSN: 2458-9071. DOI: https://doi.org/10.21563/sutad.270335
  7. Berkli, Yunus. “Uygur Resim Sanatının Üslup Özellikleri”. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi/Journal of Social Sciences, 10-45 (Aralık 2010):155-166
  8. Çalış, Said Mübin. “Karadeniz'in Kuzeyinde Yer Alan İskit Kurgan Buluntularındaki Savaş Betimlemeleri”. KSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 14-1(2017): 42-60.
  9. Çoruhlu, Yaşar. Göktürk Sanatı. Türkler Ansiklopedisi, Cilt 4, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002a.
  10. ____. Hun Sanatı. Türkler Ansiklopedisi, Cilt 4, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002b.
  11. ____. “Osmanlılardan Önce, Kuzey Karadeniz ve Doğu Avrupa’da Türk Sanatı”, (2011)
  12. https://www.academia.edu/16703053/Osmanlılardan_Önce_Kuzey_Karadeniz_ve_Dogu_Avrupada_Turk_Sanatı_Prof_Dr_Yasar_ÇORUHLU?auto=download Erişim Tarihi: 28.10.2020.
  13. Diyarbekirli, Nejat. Hun Sanatı. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Kültür Yayınları, 1972.
  14. Erdélyi, István. “Avarlar”. Çev. Kürşat Yıldırım. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi / Journal of Turkish World Studies, XIII-2 (2013): 337-346.
  15. Èrdy, Miklos. Yenisey’in Batısındaki Hun Arkeolojik Kalıntıları. Türkler Ansiklopedisi, Cilt 1, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
  16. Eroğlu, Mehmet Ali. “Türk Giyim Kültürü ve Balıkesir Dursunbey Yöresine Ait Folklorik Giyisiler”. Uluslararası Ahmet Yeseviden Günümüze İnsanlığa Yön Veren Türk Büyükleri Sempozyumu ve Kültür Sanat Etkinlikleri, 03-07 Eylül 2008.
  17. Ertürk, Nilay. Orta Asya’dan Osmanlı İmparatorluğu’na Türklerde Giyim Kuşam. İstanbul: Hayalperest Yayınevi, 2018.
  18. Esin, Emel. İslamiyetten Önceki Türk Kültür Tarihi ve İslama Giriş. (Türk Kültürü El-Kitabı I, II, Cilt I/b ’ den Ayrı Basım), İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası, 1978.
  19. Eycil, Ahmet ve Us, Ünzile. “İslamiyet Öncesi Türk Tarihinde Sanatı Etkileyen Unsurlar”. Asia Minor Studies Journal, 7-1(Ocak 2019): 81-94. DOI: https://doi.org/10.17067/asm.498779
  20. Gerçek, Merve. (2012). Giyimde “Kültürel Taşıyıcılık”. Yayımlanmamış sanatta yeterlilik tezi İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2012.
  21. Gül, Mehmet. Uzun, Recep Nur ve Çebi, Mehmet. “Türk Kültürlerindeki Geleneksel Oyunlar ve Sporlara Yüzeysel Bir Bakış”. Turkish Studies Social Sciences, 13-26, (Kış 2018): 655-671. DOI: https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.14386
  22. Güney, Adnan. Türk Siyasal Kültüründe Devlet Anlayışı. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, 2002.
  23. Harmankaya, Hatice ve Güzel, Selda. “Giyim- Süsleme Tarihi Sürecinde İşlemenin Önemi ve Kullanım Alanları”. 38. ICANAS Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi Bildirileri (10-15. 09.2007), Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları: 4-2 (2008): 669-679.
  24. İskenderzade, Lale Avşar. “Göktürk Dönemi İnsan Figürlü Taş Anıtlar”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24 (2010): 255-269.
  25. Kafesoğlu, İbrahim. Türk Milli Kültürü. (16. Basım), İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1998.
  26. Koca, Salih. Eski Türklerde Sosyal ve Ekonomik Hayat, Türkler Ansiklopedisi, Cilt 3, Ankara :Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
  27. Kopan, Demet. Anadolu’da Deri Giyim Tarihi. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, İstanbul: Marmara Üniversitesi, 2008.
  28. Oral, Ebru. “İskit Sanatı ve Anadolu’daki Yayılımı”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3-10 (Mart 2015): 720-733
  29. Ögel, Bahaddin. Türk Kültürünün Gelişme Çağları-I, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1971.
  30. ____. Türk Kültür Tarihine Giriş. Cilt 5, Türklerde Giyecek ve Süslenme (Göktürklerden Osmanlılara). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları: 638, 1991.
  31. Özdemir, Melda. “Gerede İlçesinde Deri Kemer Yapımı”. Turkish Studies International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 11-8, (Bahar 2016): 271-292. DOI: https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.9609
  32. Öztürk, Rukiye. Grek ve Latin Kaynaklarına Göre İskit, Sarmat ve Avrupa Hunlarında Askeri Kültür (M.Ö. V. YY – M.S. VI. YY). Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Ankara: Gazi Üniversitesi, 2007.
  33. Özen, Nihat. Türk Kültür Tarihinde Spor ve Türklerin Spora Katkıları. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Batman: Batman Üniversitesi, 2012.
  34. Sakaoğlu, Necdet ve Akbayar, Nuri. Derinin Anadolu’da Bin Yıllık Öyküsü, İstanbul: Creative Yayıncılık, 2002.
  35. Salman, Fikri. “Göktürk Dönemi Kıyafetleri”. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Sanat Dergisi, 0-9 (2010):12-34.
  36. Sezer Arığ, Ayten. “Türklerde Kıyafetin Kısa Tarihi”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 22 (2006):144-165.
  37. Sümer, Faruk. Oğuzlar (Türkmenler) Tarihleri-Boy-Teşkilatı-Destanları. (2. Baskı), Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Yayınları, 1972.
  38. Süslü, Özden. Tasvirlere Göre Anadolu Selçuklu Kıyafetleri. (1. Baskı), Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını, 2007.
  39. Tarhan, M. Taner. Ön Asya Dünyasında İlk Türkler Kimmerler ve İskitler. Türkler Ansiklopedisi, Cilt 1, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
  40. Taşağıl, Ahmet. “Uygur Kağanlığı” Orta Asya Türk Tarihi. Editör: Ahmet Kanlıdere, Eskişehir: Açıköğretim Fakültesi Yayını No: 1285, 2011.
  41. Tavkul, Ufuk. “Tarihi Türk Erkek Kıyafetleri”. Milli Folklor, 19 (1994): 40-45.
  42. Yılmaz, Özgün Güneş. İslam Öncesi Türklerde Kullanılan Astral Simgelerin Çağdaş Seramik Sanatında Yorumu. Yayımlanmamış yüksek yisans sanat çalışması raporu, Ankara: Hacettepe Üniversitesi, 2019.
  43. URL1: https://archive.org/details/TurklerAnsiklopedisi/Turkler-Cilt04/page/n157/mode/2up Erişim Tarihi: 20.10.2020.