Cilt 8 Sayı 45 (2020)

Araştırma Makalesi

Türk Sanatında Geyik Sembolizmi

Yayımlandı 29.02.2020

Cilt 8 Sayı 45 kapak

Öz

Türkler, tarih boyunca geniş bir coğrafyada etkin bir rol oynamıştır. Yüzyıllar boyunca birçok milletle kültür alışverişinde bulunarak çok büyük bir kültürel zenginliğe sahip olmuşlardır. Bu zenginliğin içinde hayvan sembolizmi ise önemli bir yer tutmaktadır. Geyik, Prototürk toplumlardan günümüze değin Türklerin ve çevre kavimlerin en sık kullanılan mitolojik öğelerinden birisidir. Çin kültüründeki Ying-Yang zıtlığında olduğu gibi Türklerde de Yer-Gök kavramları mitolojinin önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Hem yer hem de gök tanrısına hizmet eden geyikler, her iki taraf için de kritik bir figürdür. Aynı zamanda tanrısal kabul edilerek kutsal sayılmıştır. Çoğu zaman iyi vasıflı, merhametli, iyi kimselere yol gösteren ve yardım eden bir mitolojik öğe olarak bilindiğinden dolayı zaman zaman hanedanla ve özellikle de hükümdarlarla ilişkilendirilmiştir. İslam öncesinde ve İslam sonrasında da bazı özellikleri değişse bile kültürümüzdeki yerini ve önemini hiçbir zaman yitirmemiştir. Türk sanatının hemen her döneminde geyik figürünü sıkça görmek mümkündür. Geyik, göçebe hayatı yaşanan Orta Asya’da olduğu gibi yerleşik düzene geçilen Anadolu coğrafyasında da en çok işlenen simgelerden biri olmuştur.

Anahtar Kelimeler Geyik, mitoloji, av, şamanizm, totem

Abstract

The Symbolism of Deer in Turkish Culture and Art

Turks have played an active role over a vast geography throughout history. Throughout the centuries, they have acquired a tremendous cultural richness by exchanging culture with many nations. Animal symbolism has an important place in this richness. From the Proto-Turkic societies to the present day, the deer has been one of the most frequently used mythological elements by the Turks and the surrounding tribes. As in the Ying-Yang contrast in Chinese culture, the concept of Earth and Sky is an important part of mythology among Turks. The deer, serving both the earth and the sky god, is a crucial figure for both sides. It was also considered divine and sacred. The deer symbol was often associated with the dynasty and especially with the rulers since it was known as a mythological element that often guided and helped well-qualified, compassionate, and good people. Although some of its features have changed after the transition to Islam, it has never lost its place and importance in Turkish culture. It is possible to see the deer figure frequently in almost every period of Turkish art. The deer has been one of the most frequently used symbols in the geography of Anatolia where Turks have settled, as it was in Central Asia.

Keywords deer, mythology, sacrifice, Shamanism, totem

PDF

Kaynakça

  1. Arık, Rüçhan. Kubad Abad Selçuklu Saray ve Çinileri. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2000.
  2. Arık, Rüçhan, Uluş Arık Anadolu Toprağının Hazinesi Çini / Selçuklu ve Beylikler Çağı Çinileri. İstanbul: Kale Grubu Kültür Yayınları, 2007.
  3. Aytmatov, Cengiz. Beyaz Gemi. Çev. Refik Özdek. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2010.
  4. Balcı, Nursel (2012). “Türk Halı Sanatında Mitolojik Kaynaklı Bazı Motifler”. Halı, Düz Dokuma, Kumaş, Giyim, Kuşam ve İşleme Sanatları Dergisi (2012): 39-41. DOI: https://doi.org/10.34242/akmbaris.2019.38
  5. Ceylan, Alparslan. “Türk Dünyasından Yeni Kaya Resimleri”. XVII. Türk Tarih Kongresi Eski Anadolu Uygarlıkları. Türk Tarih Kurumu. Ankara: 1. Cilt. (2014): 155-206.
  6. Çoruhlu, Yaşar. Türk Mitolojisinin Ana Hatları. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2017.
  7. Çoruhlu, Yaşar. “Timurlu Çini ve Keramik Sanatında Hayvan Figürleri” Ölümünün 600. Yılında Emir Timur ve Mirası Uluslararası Sempozyumu. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü (2007): 271-306.
  8. Dalkesen, Nilgün. “Orta Asya’dan Anadolu’ya Türk Kültüründe Geyik Kültü”. Milli Folklor 106 (2015): 69-58.
  9. Erdem, Mine. “Hayvan Figürleriyle Bezeli Karamanoğlu Beyliği Mimari Çinileri”. Art-Sanat 7 (2017): 161-170.
  10. Esin, Emel. Türk Kozmolojisine Giriş. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2001.
  11. Esin, Emel. İç Asya'da Milattan Önceki Binyılda Türklerin Atalarına Atfedilen Kültürler, Türkler. Ankara: Cilt:1. Yeni Türkiye Yayınları (2002): 494-517
  12. Gürbüz, Duru Özden. Ritüelden Tiyatroya “Geyik” Motifi ve Geyikler Lanetler Oyunu. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 31 (2016): 436-451. DOI: https://doi.org/10.16992/ASOS.1382
  13. Kahraman Çınar, Aslı. “Bozkır Kültür Çevresinde Geyik İnancı ve Geyik Kurbanı”. Tarih ve Gelecek Uluslararası Hakemli Tarih Araştırmaları Dergisi, 2.1 (2016): 178-189.
  14. Kanay, Zeki, Rabiha Arslan ve Şefika Ergin Oruç. “Diyarbakır Surlarında ve Ulu Camii’de Bulunan Geyik Figürleri Üzerine”. Dicle Üniversitesi Mühendislik Fakültesi. Diyarbakır: Mühendislik Dergisi, 8.2 (2017): 327-334.
  15. Koppers, Wilhelm. “Etnolojiye Dayanan Cihan Tarihinin Işığı Altında İlk Türklük ve İlk İndo-Germenlik”. Türkler. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1. Cilt, 2002.
  16. Mandaloğlu, Mehmet. “Türk Mitolojisinden Anadolu’ya Taşınan Kültür: Geyik Motifi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6.27 (2013): 382-391.
  17. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi. Ankara: 1. Cilt. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2010.
  18. Öney, Gönül. Anadolu Selçuklu Mimari Süslemesi ve El Sanatları. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1. Cilt, 1992.
  19. Roux, Jean Paul. Eski Türk Mitolojisi. Çev. Musa Yaşar Sağlam. Ankara: BilgeSu Yayıncılık, 2011.
  20. Uçar, Zofie. “Türk Kültüründe Geyik ve Geyikli Baba Üzerine Gözlemler”. Kültür Evreni Dergisi 21 (2014): 129-145.