Cilt 5 Sayı 14 (2017)

Araştırma Makalesi

Orta Asya Ön Asya ve Anadolu Ekseninde Eski Türklerin Hayatında Önemli Bir Figür: At

Yayımlandı 30.07.2017

Cilt 5 Sayı 14 kapak

Öz

Atın ehlileştirilmesi konusunda farklı görüşler ileri sürülmekle beraber kültür tarihçileri, atı ilk ehlileştirenin Türkler olduğu noktasında birleşmektedirler. Gerçekten de Türkler, Merkezî Asya’nın otlak yönünden zengin geniş ovalarında, önceleri yabani olarak yaşamakta olan atları terbiye etmeyi ve çeşitli renkte cins atlar yetiştirmeyi başarmışlardır. Daha sonra Orta Asya’dan Batıya göç ederken geleneklerini de birlikte taşıyan Türkler, özellikle Anadolu’da, Türkistan neslinden olan atları damızlık olarak kullanmak suretiyle daha şöhretli atlar elde etmişlerdir. Selçuklular, Beylikler Dönemi ve Osmanlılar Devrinde de savaşların kaderini belirlemede önemli rol oynayan atların yetiştirilmesi ve bakımı konusuna büyük önem verilmiştir. At, daha çok savaş aracı olarak görülmüş ve eski Türk ordularının temel gücünü oluşturmuştur. Ekonomik bir varlık olarak da etinden ve sütünden yararlanılmış ayrıca Türk nüfuzunun hakim olduğu alanlarda yetiştirilen değerli atlar ya özel olarak kurulan at pazarlarında satılarak ya da Çin ve Hindistan gibi ülkelere ihraç edilerek ticari kazanç sağlanmıştır. Devrin sürat unsuru kabul edilen at, binicisine yüksek hareket ve manevra üstünlüğü sağlamış, atlarla geniş sahalara açılmak suretiyle birçok kavim üzerinde üstünlük kurulmuştur. Eski Türk inancına göre olağanüstü koşullarda türediğine inanılan ve kendisine kutsal gözüyle bakılan atlara büyük değer verilmiştir. Hem yoldaş hem de kardeşten daha yakın kabul edilen atla binicisi arasında manevi bir bağ oluşmuştur. Hatta sahibi öldüğünde atıyla birlikte gömülmüştür. Bu ve buna benzer eski inanç ve gelenekler İslami devirde de devam ettirilmiştir. Bu makalede, Türklerin siyasi, sosyal ve kültürel hayatlarında atın taşıdığı önemi belirtme amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler At sevgisi, kutsal atlar, yabanlı pazarı, kımız, kurultay, şölen, Burak

Abstract

An Important Figure in the Life of Old Turkish Associates at Central Asian, Front Asian and Anatolia: Horse

While different opinions are argued about the attenuation of the horse, cultural historians are united at the point that the horse is the first tamer of the Turks. Indeed, the Turks have managed to cultivate horses that are living wild in the forefront and to breed horses of various colors in the broad grasslands of Central Asia in the pasture. The Turks, who later carried traditions together while migrating from Central Asia to the West, obtained more renowned horses, especially in Anatolia, by using horses of Turkestan descent as breeders. During the Seljuks, the Periods of the Beyliks and the Ottomans, great importance was attached to the training and care of the horses, who played an important role in determining the fate of the wars. The horse was seen as a means of war and formed the foundation of the old Turkish armies. As an economic asset, it was benefited from meat and milk, and valuable horses grown in fields dominated by Turkish influence were either sold in specially established horse markets or exported to countries such as China and India. The horse, which is regarded as a turn-of-the-way item, has been given superiority of maneuvering and high movement to the rider, superiority over many tribes by opening wide area with horses. According to ancient Turkish belief, the horses, which are believed to be carried on extraordinary conditions and which are looked upon as sacred, have been given great value. There is a spiritual bond between the horse rider who is considered closer to both comrade and brother. Even the proprietor was buried with his horse when he died. This and similar old beliefs and traditions have continued in the Islamic period. In this article, it is aimed to emphasize the importance of the horse in the political, social and cultural life of the Turks.

Keywords horse lover, holy horses, wild market, kumıs, congress, feast, Burak

PDF

Kaynakça

  1. AKSOY, Mustafa. “Türklerde At Kültürü ve Kımız”. Türk Dünyası Tarih ve Kültür Dergisi, Sayı. 112: Ekim1998. 38-44.
  2. ALPTEKİN, Erkin. Uygur Türkleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları:44, 1978.
  3. ALTHEİM, Franz. Asyanın Avrupaya öğrettikleri. çev. emin türk elçin. İstanbul: May yayınları, (1967).
  4. ARAL, M., N. (1974). “Türkiye’de At Yarışları” Türkiye’de Yetiştirilen HayvanTürleri Yetiştiricilik Tarihi ve Teknolojisi. Ankara: TJK Yayını Metin Matbaası, (1923-1931). 1927. 22.
  5. BAŞGÖZ, İlhan. “Bir Atasözümüzün Yedi Yüz Yıllık Tarihi”.Ankara: İpek Yolu Uluslararası Halk Edebiyatı Sempozyumu Bildirileri,1995. 80.
  6. BELEK, Kayrat. “Eski Türklerde At ve At Kültürü”. Ankara: Gazi Türkiyat. Bahar, 2015/16: 111-128.
  7. BONVALOT, Gabriel. Eski Yurt. Çev. M. Reşat Uzmen. İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser: 85, ty.
  8. CAHİZ. Hilâfet Ordusunun Menkıbeleri ve Türklerin Faziletleri. çev. Ramazan Şeşen. Ankara. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları: 33, 1967.
  9. ÇINAR, Ali Abbas. “Türk Destanlarında Alp Tipi At”. Ankara: Milli Folklor Dergisi, 56. 2012. 153-157.
  10. ÇORUHLU, Yaşar. Erken Devir Türk Sanatı-İç Asya’da Türk Sanatının Doğuşu ve Gelişimi. İstanbul: Kabalcı, 2007.
  11. DURANT, Will. İslâm Medeniyeti, İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser. No 29. Kervan Kitapçılık, ty.
  12. ERGİN, Muharrem. Orhun Abideleri. İstanbul: Birinci Basılış. MEB. 1970.
  13. ________(Dede Korkut Kitabı. İstanbul: MEB. 1971.
  14. GEZGİN, Deniz. Hayvan Mitosları. İstanbul: Sel. (2007).
  15. GÖKYAY, Orhan Şaik..Dede Korkut Hikâyeleri. İstanbul: MEB. 1976
  16. HALAÇOĞLU, Yusuf. “At, İslâmi Devir”. İstanbul Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1991. 28-31.
  17. HASSAN, Ümit. Eski Türk Toplumunun Üzerine İncelemeler. İstanbul: İkinci Baskı. Alan Yayıncılık. 2000.
  18. İ.A.,: “Burak” Mad. İstanbul: Cilt: 6.. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi, 1991. 417.
  19. İ.A., “Feres” Mad. 4. Cilt. Eskişehir 2001. Eskişehir Atom A.Ş. Matbaa Tesisleri. MEB, s. 555.
  20. İBN BATUTA SEYAHATNAMESi’nden Seçmeler. haz. İsmet Parmaksızoğlu. İstanbul: MEB, 1971.
  21. İBN FAZLAN SEYAHATNAMESİ. Haz. Ramazan Şeşen. İstanbul: Bedir Yayınevi, 1975.
  22. İNAN, Abdülkadir. Eski Türk Dini Tarihi. İstanbul: Birinci Basılış. MEB, 1976.
  23. _______Tarihte ve Bugün Şamanizm. Ankara. Türk Tarih Kurumu Yayını, 1986.
  24. KAFESOĞLU, İbrahim Türk Milli Kültürü, Ankara: Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü Yayınları: 46. Sayı. A 6, 1977.
  25. _______Bozkır Kültürü, Selçuklular Tarihi Yaz Sömestresi Ders Notları. İstanbul: 1971-1972.
  26. ________ ”At”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Cilt 4. 1991. 26-28 .
  27. ________ Eski Türk Dini. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları: 367, 1980.
  28. KAHRAMAN, Atıf. Osmanlı Devleti’nde Spor. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları: 1697, 1995.
  29. KAŞGARLI MAHMUT. Divânü Lûgat-it-Türk. çev. Besim Atalay. Ankara: I. TDK Yayını, 1939.
  30. _______Divânü Lûgat-it-Türk. çev. Besim Atalay. Ankara: III. TDK Yayını, 1941.
  31. KIRİLEN, Gürhan. Eski Çin’in Ötekisi Türkler. Ankara. Gece Kitaplığı. 2015.
  32. LİGETİ. L. Bilinmeyen İç Asya I-II. çev. Sadrettin Karatay. İstanbul: MEB, 1970.
  33. KÖPRÜLÜ, Fuat. Bizans Müesseselerinin Osmanlı Müesseselerine Tesiri. İstanbul: 5. Basım. Kaynak Yayınlar, 2009.
  34. MEYDAN LAROUSSE. “At” Mad. İstanbul: Cilt:1. Meydan Gazetecilik ve Neşriyat Limited Şirketi Yayınları, 1973 . 791-792.
  35. MANAS DESTANI. Çev. Abdülkadir İnan. İstanbul: Birinci Basılış. MEB, 1972.
  36. MARKOPOLO SEYAHATNAMESİ. haz. Filiz Dokuman. İstanbul. Birinci Cilt, Tercüman 1001 Temel Eser: 87, ty.
  37. NUTKU, Özdemir “II. Mahmut Döneminde Düzenlenen Önemli Şenlikler”. Ankara : VIII. Türk Tarih Kongresi Kongreye Sunulan Bildiriler. (11-15 Ekim 1976 Ankara). 1657-1674. Türk Tarih Kurumu, 1983.
  38. PLANO CARPİNİ’NİN MOĞOLİSTAN SEYAHATNAMESİ. haz. Ergin Ayan. Ankara. Gece Kitaplığı, 2015.
  39. Oğuz Kağan Destanı. haz. W. Bang ve G. R. Rahmeti. İstanbul: MEB, 1970.
  40. ÖGEL, Bahaeddin. Türklerde Devlet Anlayışı. İstanbul: Ötüken, 2016.
  41. _______İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. İstanbul: 6. Baskı. Türk Tarih Kurumu, 2014
  42. _______Türk Kültür Tarihine Giriş. Ankara: 9. Cilt. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1984-1990.
  43. _______Türk Mitolojisi II. İstanbul: Birinci Basılış. MEB, 1971.
  44. ÖZTUNA, Yılmaz. Osmanlı Devleti Tarihi, II. cilt. Ankara: TTK Basımevi, 1988.
  45. RADLOF, Wilhelm. Sibirya’dan. Çev. Ahmet Temir. İstanbul: 1-2. 1956.
  46. RASONYI, Laszlo.. Tarihte Türklük. Ankara. Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, 1971.
  47. ROUX, Jean-Paul. Türklerin Tarihi Pasifikten Akdeniz’e 2000 Yıl. çev. Aykut Kazancıgil. Lale Arslan-Özcan. İstanbul. Kabalcı Yayınevi, 2008.
  48. _______Orta Asya’da Kutsal Bitkiler ve Hayvanlar. Çev. Aykut Kazancıgil-Lale Arslan. İstanbul: Kabala Yayınevi, 2005.
  49. RUBRUCK, Wilhelm von. Moğolların Büyük Hanına Seyahat. Çev: Ergin Ayan. 2. Baskı. İstanbul. Ayışığı Kitapları, 2012.
  50. SCHMİDT, P.W. “Eski Türklerin Dini”. çev. Sadettin Buluç. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. Cilt: XIII. Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1965. 79-90.
  51. SERTKAYA, O., F. Eski Türk Kültüründe At, Türk Kültüründe At ve Çağdaş Atçılık, İstanbul: 1995.
  52. SÜMER, Faruk. Türklerde Atçılık ve Binicilik. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, 1983.
  53. _______”Osmanlı Devrinde Anadolu’da Yaşayan Bazı Üçoklu Oğuz Boylarına Mensup Teşekküller”. İstanbul: İktisat Fakültesi Mecmuası. II. cilt. No: 14. 1949-1950. 437-508.
  54. _______ “XV1. Asırda Anadolu, Suriye ve Irakta Yaşayan Türk Aşiretlerine Umumi Bir Bakış”. İstanbul: İktisat Fakültesi Mecmuası. II. cilt. No: 14. 1949-1950. 509-523.
  55. TARHAN, Taner M. “Eski Çağlarda Kimmerler Problemi”. Ankara: VIII. Türk Tarih Kongresi: I. cilt. Ankara 11-15 Ekim 1976. 355-369.
  56. TANERİ, Aydın. Celâlu’d Din Hârizmşâh ve Zamanı. Ankara: Kültür Bakanlığı, 1977.
  57. TAŞAĞIL, Ahmet. Kök Tengri’nin Çocukları. İstanbul: 7. Baskı. Bilge Kültür Sanat, 2016.
  58. TEKİNOĞLU, Hüseyin. Uygurlar. İstanbul: Kamer Yayınları, 2015.
  59. TOGAN, A. Zeki Velidî. Umumi Türk Tarihine Giriş. İstanbul: 3. Baskı İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Yayınları, No: 1534. 1981.
  60. TURAN, Osman. Selçuklu Tarihi ve Türk İslâm Medeniyeti. İstanbul: İkinci Baskı.Turan Neşriyat Yurdu, 1969.
  61. URAL, Orhan. Üç Destan Oğuz Kağan, Ergenekon, Köroğlu. Ankara. TDK Yayınları. A.Ü. Basımevi, 1972.
  62. UZUNÇARŞILI, İ. H. Osmanlı Devleti Teşkilatında Kapıkulu Ocakları II., Ankara: TTK Basımevi, 1944.
  63. VURAL, Feyzan Goher. İslâmiyetten Önceki Türklerde Kültür ve Müzik Hun, Göktürk ve Uygur Devletleri. İstanbul: Ötüken Yayıncılık, 2016.
  64. YILMAZ, Orhan-Ertuğrul Mehmet. “Atlarda Nişane”. Iğdır Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi: Iğdır Üniv. J. İns. Sci Tech. 2(1): 83-90, 2012.
  65. YÖRÜKAN, Yusuf Ziya. Müslümanlıktan Evvel Türk Dinleri Şamanizm. Haz. Turhan Yörükan. İstanbul: Ötüken, 2014.