Cilt 5 Sayı 11 (2017)

Araştırma Makalesi

Mezopotamya-Orta Asya ve Anadolu Ekseninde İlkel Toplumlardan Selçuklulara Anaerkil Kültür

Yayımlandı 20.04.2017

Cilt 5 Sayı 11 kapak

Öz

Araştırmanın amacı, Mezopotamya-Orta Asya ve Anadolu ekseninde anaerkil toplum yapısını kültür tarihi çerçevesinde derinlemesine incelemek ve değerlendirmektir. Mezopotamya’da ilkel toplumlardan Bizans dönemine kadar, Orta Asya’da ise Türklerin eski inancı olan Şamanizm inancı ile başlanarak Anadolu Selçuklu Dönemine kadar olan süreçte anaerkil toplum yapısının izleri araştırılmıştır. Kadın insanlık için soyun devamlılığında zincirin taşıyıcı halkasıdır. Bu nedenle kadının geçmişteki yerinin iyi bilinmesi gerekmektedir. Geçmişteki toplumlarda kadının yerinin ve etkinliğinin iyi bilinmesi, günümüz toplumunda kadının modern sosyal yapı içerisindeki yerinin daha iyi anlaşılmasına ışık tutabilir. Araştırma analiz edilirken dinler tarihi, arkeoloji, sanat tarihi ve diğer disiplinlerden yararlanılmış ve içerik analizine başvurulmuştur. Araştırmanın sonuçları değerlendirilirken Mezopotamya, Orta Asya ve Anadolu çerçevesinde anaerkil kültür sırasıyla kadına verilen değer, kadının yönetimdeki yeri, askeri alanda kadın, inanç, evlilik ve cinsiyet ayrımcılığı, kadının anne rolü, boşanma ve miras, güzellik ve eğlence başlıkları altında değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler Toplum, kültür, anaerkil, kadın

Abstract

Matriarchal Culture From Primitive Societies to Seljuks in Regions of Mesopotamia, Middle Asia and Anatolia

The aim of this research is to examine and evaluate indepth the structure of matriarchal society in respect to cultural history from primitive societies to Seljuks in regions of Mesopotamia, Middle Asia and Anatolia. From primitive societies to the Byzantine period in Mesopotamia; from Shamanism - the archaic religion of the Turks – to Seljuks in Anatolia were researched for traces of matriarchal society structure. The female is the link of the chain we call survival and continuation of humankind through descentans. Therefore her role in history must be understood well. To understand the role and activities of women in past socities can shed better light in understanding the women’s role in today’s modern social structure. During this research, dicsiplenes from archeology, history of religion, art history and etc. were utilized for anlysis of content. The value placed on women, women’s role in governance, military role, belief, marriage, gender discrimination, motherhood, divorce, inheritance, beauty and entertainment are topics in evaluating the results of this research, which covered matriarchal culture in Mesopotamia, Middle Asia and Anatolia.

Keywords Society, culture, matriarchal, woman

PDF

Kaynakça

  1. Akarpınar, R. B. (2000). Anadolu’da Çok Tanrılı Dinler Döneminde Görülen Bereket Törenleri. Türkbilig/Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 178-184.
  2. Akdemir, A. Karaoğlan, A. ve Karakaş, G. (2006). “Çift Terapisi”. Psychiatry in Türkiye, 8(2), 122-128.
  3. Altuncu, A. (2004). Sümerlerde Tanrı Anlayışı ve Tanrılar Panteonu. Sosyal Bilimler Dergisi, 4 (7), 118-142.
  4. Alyılmaz, S. ve Alyılmaz, C. (2014). Eski Türk Kadın Heykellerinin Düşündürdükleri. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 3(4), 1-33. DOI: https://doi.org/10.7884/teke.382
  5. Anıl, Y. A. (2004). Kutadgu Bilig’de Kadın. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 1-9.
  6. Arslan, Y. (2010). Perslerin Yönetim Politikası. Yayınlanmamış yüksek lisan tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi,
  7. Ayan, D. (2011). “Ög”den “Anne”ye: Türkçe Söz Varlığı Anne. Aile ve Toplum Eğitim- Kültür ve Araştırma Derneği, 7(26), 111-116.
  8. Aydemir, A. (2012). Divanü Lugati’t Türk’te Aşk ve Cinsellik Üzerine. The Journal of Academic Social Science Studies, 5(2), 15-41. DOI: https://doi.org/10.9761/jasss_45
  9. Aydemir, A. (2012). “Kutadgu Bilig ve Divanü Lugati’t Türk’e Göre ‘Saç-Sakal’ Kültürü Üzerine”. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 7(3), 329-350. DOI: https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.3421
  10. Ayvazoğlu, A. Kırmızı, H. ve Köse, İ. (2008). Pratik Anadolu Rehberi. Ankara: Detay Yayıncılık (1. Baskı),
  11. Bars, M. E. (2014). Ak Kağan Destanında Kadın Tipi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 3(3), 94-111. DOI: https://doi.org/10.7884/teke.325
  12. Beksaç, E. (2013). Avrasya’dan Trakya’ya. Edirne: Ceren Yayıncılık (1. Baskı).
  13. Bogh, B. (2007). The Phrygian Background of Kybele. Numen, 54, 304-339. DOI: https://doi.org/10.1163/156852707X211573
  14. Bozkurt, G. (1981). Eski Hukuk Sistemlerinde Kölelik. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 1(38), 65-103. DOI: https://doi.org/10.1501/Hukfak_0000000803
  15. Burton, J. (1998). Women’s Commensality in the Ancient Greek World. The Classical Association, 45(2), 143-165. DOI: https://doi.org/10.1093/gr/45.2.143
  16. Can, Ş. (2015). Klasik Yunan Mitolojisi. İstanbul: Ötüken Yayıncılık (13. Baskı).
  17. Charlesworth, P. M. (1938). Some Vassal Queens. The Classical Review, 52(5), 188-189. DOI: https://doi.org/10.1017/S0009840X00074497
  18. Clark, G. (1981). Roman Women. Greece & Rome, 28(2), 193-212. DOI: https://doi.org/10.1017/S0017383500033313
  19. Çığ, M. İ. (2006). Kur’an, İncil ve Tevrat’ın Sümer’deki Kökeni. İstanbul: Kaynak Yayınları.
  20. Davletov, B. T. (2004). Türklerinin Geleneksel Kamlık İnancı Bağlamında Kadın Haklarına Bakış. Türk Dünyası İnsan Hakları Derneği Bülteni, 1(1), 5-6.
  21. Demir, F. A. ve Çomak A. N. (2009). Şaman ve Türk Dünyası Kitap Tanıtımı. Bağlam Yayınları, 227-235.
  22. Dikmen, M. (1983). İslam’da Kadın Hakları. İstanbul: Cihan Yayıncılık.
  23. Dowty, N. (1972). To Be a Woman in Israel. The School Review, 80(2), 319-332. DOI: https://doi.org/10.1086/443034
  24. Döğüş, S. (2015). Kadın Alplardan Bacıyân-ı Rum’a (Anadolu Bacıları Teskilatı); Türklerde Kadının Siyasi ve Sosyal Mevkii. KSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 12(1), 127-150.
  25. Duran, H. (2004). Burla Hatun’dan Terken Hatun’a. Türk Kültürü ve Hacı Bektaşı Veli Araştırma Dergisi, 1-10.
  26. El-Cheikh, M. N. (1997). Describing the Other to Get at the Self: Byzantine Women in Arabic Sources (8th-11th Centuries). Journal of the Economic and Social History of the Orient, 40(2), 239-250. DOI: https://doi.org/10.1163/1568520972600766
  27. Erdan, E. (2015). İÖ 24-9. Yüzyıllar Arası Önasya’nın Kadın Yöneticileri. Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2 (3), 15-26. DOI: https://doi.org/10.30803/adusobed.188792
  28. Erden, F. Tufan, M. ve Özus, E. E. (2014). Denizli Tavas İlçesi Geleneksel Kadın Kıyafetleri. International Journal of Science Culture and Sport, 1, 469-486. DOI: https://doi.org/10.14486/IJSCS119
  29. Erdem, K. B. ve Sayılgan, B. Ö. (2011), Ataerkil ve Anaerkil Toplumun Tarihsel Savaşımının “Avatar” Filmi Bağlamında İncelenmesi. İstanbul Arel Üniversitesi İletişim Fakültesi İletişim Çalışmaları Dergisi, 1(1), 99-120.
  30. Ersoy, R. (2007), Kadın Kamlar’dan Göçerevli Türkmenler’de “Ebelik” Kurumu’na Dönüşüm. Türkbilig, 13, 60-71.
  31. Feyzioğlu, N. (2005), Geçiş Döneminin Kutadgu Bilig’deki Yansımaları Üzerine Bir Değerlendirme. Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, 12, 151-164.
  32. Gülmez, D. (2011). Ortaçağ’da Kadın Örgütleri. Yayınlanmamış yüksek lisans tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.
  33. Hanfmann, M. A. G. ve Waldbaum, C. J. (1969). KYBEBE and ARTEMIS: Two Anatolian Goddesses at Sardis. Archaeological Institute of America, 22(4), 264-269.
  34. Harris, V. W. (1994). Child-Exposure in the Roman Empire. The Journal of Roman Studies, 84, 1-22. DOI: https://doi.org/10.2307/300867
  35. Harrison, M. C. (1982). Persian Names on Coins of Northern Anatolia. Journal of Near Eastern Studies, 41(3), 181-194. DOI: https://doi.org/10.1086/372949
  36. İzgi, B. B. ve Akdeniz, S. (2011). Kadın İstihdamı Sorunsalı Nereden Doğuyor?. Anadolu International Conference in Economics II, 15(17), 1-26.
  37. İzgi, C. M. (2012). Şamanizm ve Şamanlara Genel Bakış. Lokman Hekim Journal, 2(1), 31-38.
  38. Kalkan, M. (1996). Türk-Moğol Kavimleri Arasında Tatarlar ve Menşei Meselesi. Türk Kültürü, Sayı 393, 11-18.
  39. Kapusuzoğlu, G. (2015), Çin Kaynaklarına Göre Türk Kültür Çerçevesinde Evlenme ve Cenaze Gelenekleri. TAD, 34(58), 507-522. DOI: https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000616
  40. Karasu, C. (2006). Çivi Yazılı Belgelere Göre Eski Anadolu Kadını Hakkında Bazı Gözlemler. ÇÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15(3) (Arkeoloji Özel Sayısı), 45-66.
  41. Kaya, M. (2002). Türk Halk Anlatılarında Kadın. Toplumbilim. 15, 49-54.
  42. Kılıç, Y. ve Mutlu, A. S. (2013). Çivi Yazılı Hukukta Kölelere Verilen Cezalar. Turkish Studies, 8(7), 283-292. DOI: https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.5196
  43. Kıyar, N. (2012). Kybele’nin Sanat Nesnesi Olarak Kullanımı. İnönü Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, 2(6), 355-371.
  44. Konyar, E. (2011). Anadolu’da Kadın On Bin Yıldır Eş, Anne, Tüccar, Kraliçe (A. M. Darga). Demir Çağı’nda Anadolu Kadını: Urartu, Frig ve Lidya. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları (2. Baskı),
  45. Kramer, S. N. (2001.), Çev. H. Koyukan. Sümer Mitolojisi . İstanbul: Kabalcı Yayinevi (1. Baskı).
  46. Köksel, B. (2011). Orhon Yazıtları’nda Kadın. E-Journal of New World Sciences Academy Humanities, 6 (2), 331-341.
  47. Kuyaksil, A. (2009). Türk Anayasalarında Kadın hakları ve Gelişimi. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(11), 328-352.
  48. Küntay, E. ve Çokar, M. (2007), Ticari Seks Medya Dosyası. İstanbul: CETAD.
  49. Legge, F. (1917). “The Most Ancient Goddess Cybele”. The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 695-714. DOI: https://doi.org/10.1017/S0035869X00050802
  50. Loman, P. (2004). No Woman No War: Women’s Participation in Ancient Greek Warfare. The Classical Association, 51(1), 34-54. DOI: https://doi.org/10.1093/gr/51.1.34
  51. Mandacı, E. (2015). Asur Ticaret Kolonileri Çağı’nda Aile Hukukunda Kadın (MÖ.1950-1750). Journal of History Studies, 7(1), 81-94. DOI: https://doi.org/10.9737/historyS1426
  52. Mandaloğlu, M. (2013). İslamiyetten Önce Türklerde Aile Hukuku. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 133-159. DOI: https://doi.org/10.1501/MTAD.10.2013.2.19
  53. Meral, A. (2015). Kısa Dünya Tarihi. İstanbul: YüzakıYayıncılık (2. Baskı).
  54. Memiş, E. (1993)ç Hitit Sarayında Kraliçelerin Rolü. Tarih İncelemeleri Dergisi, 19-35.
  55. Muhammethacı, K. (1997). Efsane ve Rivayetlerde Tasvir Edilen Kadın Tipleri Üzerine. Sincan Üniversitesi İlmi Dergisi, 1, 713-719.
  56. Mutlu, S. Ö. (2014). 1923 Öncesi Dönemde Türk Kadını. Aydınlanma 1923, 57-64. DOI: https://doi.org/10.2307/913393
  57. Nutku, Ö. (2010). Kadın ve Sanat. Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi, 7, 137-141.
  58. Öney, G. (2008), Tarihten Yansımalarla Büyük Selçuklu Seramiklerinde Kadın. Sanat Tarihi Dergisi, 17(1), 55-75.
  59. Örnek, S. V. (1971). Etnoloji Sözlüğü. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları: 200, 1971.
  60. Öz, E. (2015). Çivi Yazılı Belgelere Göre Mezopotamya’da Sütannelik Hizmeti, Sütanne Olarak Qadistum Kadınları ve Kutsal Kitaplarda Sütannelik Uygulaması. Turkish Studies, 10(13), 235-248. DOI: https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.8795
  61. Özcan, F. (2015). Grek Mitolojisi ve Sanatında Kadına İlişkin Davranış Modellerinin Yansıtılışı. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 35, 75-100.
  62. Özcan, K. (2006). Anadolu’da Selçuklu Dönemi Yerleşme Tipolojileri-I-Pazar ya da Panayır Yerleşmeleri. A.Ü. Sosyal Bilimler Dergisi, 1, 205-224.
  63. Özsoy, İ. (2005). Kadın Hakları Tarihine Bir Bakış. Akademik Araştırmalar Dergisi, 7(26), 1-20.
  64. Öztürk, Z. A. (2016). Antik Çağın Işığında Helenistik Sanatın Sosyolojik İncelemesi. ulakbilge, 4(8), 299-324. DOI: https://doi.org/10.7816/ulakbilge-04-08-07
  65. Roberts, J. M. (2014). Çev. Mehmet T. Akad. Kısa Dünya Tarihi. İstanbul: İnkılap Yayınları (1. Baskı).
  66. Sıvacıoğlu, M. (1991). Avrupa Topluluğunda Kadın-Erkek Eşitliği ve Bunun Türk Mevzuatı ile Karşılaştırılarak Değerlendirilmesi. Aile Hukuku, 1(1), 1-5.
  67. Sümer, G. (2007). Anadolu’da Neolitik Dönemde Tanrı ve Tanrıça. Yayınlanmamış yüksek lisans tezi. İzmir: Ege Üniversitesi.
  68. Şahin, H. A. ve Hasdemir, K. H. (2015). Eski Önasya Aile Hukukunda Nafaka, Tazminat ve Mal Paylaşımı. E.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 38 (1), 143-156.
  69. Şen, S. (2003). Oğuz Kağan Destanı’nda ve Dede Korkut Hikâyeleri’nde Kadın. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 21, 123-128. DOI: https://doi.org/10.14222/Turkiyat408
  70. Talbot, A. M. (1998). Women’s Space in Byzantine Monasteries. Dumbarton Oaks Papers, 52, 113-127. DOI: https://doi.org/10.2307/1291779
  71. Tekin, B. (2009). Kadın Dindarlığına Sosyolojik Bir Bakış (Hacılar Örneği). Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, Kayseri: Erciyes Üniversitesi.
  72. Tekin, B. B. (2014). Selçuklu Kültüründe Kadının Konumu: Sanat Eserlerinden Hareketle Karşılaştırmalı Bir Değerlendirme. Turkish Studies, 9(10), 991-1008. DOI: https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.7252
  73. Tellioğlu, İ. (2016). İslam Öncesi Türk Toplumunda Kadının Konumu Üzerine. A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 55, 209-224. DOI: https://doi.org/10.14222/Turkiyat1458
  74. Terzi, A. (2012). Türk Siyaset Kültüründe Kadınların Rolü. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 17-24.
  75. Tozan, M. (2008). Antik Çağda Seyahat/Lionel Casson. Tarih Okulu, 1, 129-136.
  76. Türkmen, F. (2011). Dede Korkut’ta Halk Hukuku Unsurları. Bilig, 245-256.
  77. Useev, N. (2012). Köktürk Harfli Yenisey Yazıtlarındaki Kadını Bildiren Kelimelerin Anlamına Göre Eski Türklerde Kadın İmajı. Dil Araştırmaları, 11, 57-66.
  78. Vassileva, M. (2001). Further Considerations on the Cult of Kybele. Anatolian Studies, 51, 51-63. DOI: https://doi.org/10.2307/3643027
  79. Vural, G. F. (2016). Büyük Selçuklu Seramiklerinde Kadın Müzisyenler. ZfWT, 8(2), 81-104.
  80. Yamaner, O. (2012). Bizans İkonakırıcılığı Üzerine Bir İnceleme: III. Leon ve İkonakırıcılık. Akademik Bakış Dergisi, 29, 1-10.
  81. Yavaş, A. (2010). Anadolu Selçuklu Banilerinin Politik Yaşamlarıyla Mimari Faaliyetleri Arasındaki İlişkiler. Türklük Bilimi Araştırmaları, 409-417.
  82. Yiğitpaşa, N. T. (2010). Mitolojik ve Figüratif Açıdan Beyoğlu Çiçek Pasajı. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 203-219.
  83. Wider, K. (1986). Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle. Wiley on behalf of Hypatia, 1(1), 21-62. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x
  84. Willner, D. (1982). The Oedipus Complex, Antigone, and Electra: The Woman as Hero and Victim. American Anthropological Association, 84(1), 58-78. DOI: https://doi.org/10.1525/aa.1982.84.1.02a00050
  85. Zabin, S. (1996). “Iudeae benemerenti”: Towards a Study of Jewish Women in the Western Roman Empire. Phoenix, 50(3/4), 262-282. DOI: https://doi.org/10.2307/1192653