Hegelci ve Marksist Diyalektik Kapsamında Şerif Mardin’in “Merkez-Çevre” Kuramının Değerlendirilmesi

Türkiye’nin 19. yüzyıldan sonraki modernleşme sürecini çözümleyen merkez-çevre kuramının iki temel ayırt edici özelliği bulunmaktadır. Bunlardan birincisi söz konusu tarihsel sürecin “çelişki” ve “çatışma” kavramları kullanılarak açıklanmasıdır. Bu tutum, merkez-çevre kuramını diyalektik bir yöntem anlayışı içinde görmemizi sağlamaktadır. Türk modernleşmesinin diyalektik bir yöntem anlayışından açıklanması özgün nitelikli bir girişimdir. Bununla birlikte Mardin’in diyalektiği Marksist değil, Hegelci bir diyalektiktir. Türkiye’de alt sınıflar ile yüksek bürokrasi arasındaki çelişkileri kültür ve gelenek boyutunda ele almaktadır. Türkiye’deki toplumsal değişme süreci merkez-çevre kuramı açısından değerlendirildiğinde çevrenin kültürel-geleneksel değerleri merkezin laik siyaseti üzerinde üstünlük kurmuş ve onu geriletmiştir. Mardin, kendi kuramında çevrenin zaferinden söz etmesine karşın bu durum çevrenin merkez üzerinde ekonomik ve sınıfsal bir iktidar kurması anlamına gelmemektedir. Geleneği bürokrasiye kabul ettirmiş olmalarına karşın yine alt sınıflar yine alt sınıf olarak kalmışlardır. Ortaya çıkan bu durum merkez-çevre kuramını Marksist diyalektikle karşılaştırılarak ele alınmasını zorunlu kılmaktadır. Bu araştırmanın amacı merkez-çevre kuramının Marksist bir eleştiriyle ele alınmasıdır.

The center-periphery theory, which analyzes the post-19th century modernization process of Turkey, has two main distinguishing features. The first is that the historical process in question is explained using the concepts of “contradiction” and “conflict.” This attitude allows us to see the center-periphery theory in a dialectical method approach. The explanation of Turkish modernization through a dialectical method approach is an original attempt. However, the Mardin’s dialectic is not a Marxist but a Hegelian dialectic. He discusses the contradictions between the low classes and the high bureaucracy in Turkey in terms of culture and tradition. When the social change process in Turkey is evaluated in terms of the center-periphery theory, the cultural-traditional values of the periphery established superiority over the secular politics of the center and made it regress. Although Mardin, in his own theory, makes mention of the triumph of the periphery over the center, this does not necessarily mean that the periphery, which is composed of large segments of the society, establish an economic and class power over the center. Although the low classes made the bureaucracy accept the tradition, they still remained as the low classes. This situation necessitates the center-periphery theory to be discussed through a comparison with Marxist dialectic. The purpose of this study is to discuss the center-periphery theory through a Marxist critique.