Osmanlı Devlet Yönetiminde Akıl ve Meşveretin Yeri

Devletin hangi esaslara göre yönetilmesi meselesi Osmanlı siyaset yazarlarınca genişçe işlenen bir meseleydi. Merkezî bürokrasinin giderek güçlenmesi ve devlet içerisinde etkinliğini artırması sonucunda, bürokratların meslekî bakış açılarını ve ihtiyaçlarını yansıtan talepler nasihatnamelerde geniş yer bulmuştu. Nasihatname yazarlarına göre devlet idaresinde konunun uzmanı, akıllı ve bilgili insanlara danışılarak yol alınmalı ve karar verilmeliydi. Bu çerçevede hem Türk devlet geleneğinde hem de İslam siyaset düşüncesinde geniş yer bulan akıl ve meşveret kavramları, Osmanlı siyasal metinlerinde genişçe işlenmiş ve başarılı idarenin anahtarı olarak sunulmuştu. Bu yaklaşım XIX. Yüzyıl’da kurumsal bir boyuta getirilerek Tanzimat döneminde ülke idaresi büyük ölçüde konunun uzmanı kadroların oluşturduğu meclislerce yürütülmüştü. Bu durumdan anlaşılacağı üzere bürokrasinin düşünce hayatında oynadığı merkezî rol, geleneksel kanun-ı kadimci ıslahat fikriyatı ile uluslararası rekabetten etkilenen Tanzimat düşüncesi arasındaki köprüyü oluşturmuştur. Osmanlı siyaset düşüncesinde ve idare geleneğinde güçlü bir yeri olan meşveret usulü, XIX. Yüzyıl’ın koşullarında büyük önem ve ağırlık kazanmıştı. Meşveret meclisleri üzerinden akıllı ve uzman kişilerin istişaresine dayanan idare fikri de geleneksel Osmanlı düşüncesi ile birleşerek kabul görmüş ve ihtisas sahibi bürokratların müzakerelerine dayanan karar alma organlarını işaret ederek Tanzimat döneminin ruhunu oluşturmuştu. Böylelikle Osmanlı devlet geleneğinde ve bürokratların zihniyet dünyasında mevcut olan meşveret geleneği XIX. Yüzyıl idari dönüşümünde önemli bir rol oynamıştı.

The basic principles of the governmentality is one of most prominent topics of the Ottoman political writers. Because of the continuing growth and empowerment of the central bureaucracy, the principles which represent the professional values of the bureaucrats have found a place in the nasihatname writings. Per nasihatname writers, the Empire should have been governed in accordance with the suggestions of the educated and wise advisors. In this regard, the concepts of wisdom, which have deep roots in the Turkish government tradition and political Islamic thought, had been re-evaluated and presented as the key of the success in the political texts of the Ottomans. This approach gained an institutional base in the Tanzimat period, and the Empire started to be ruled by the councils of the professional technocrats. In this context the central role of the bureaucrats constitutes the bridges between the traditional Ottoman reformist thought and Tanzimat movement which was influenced by the international rivalry. In this way, the tradition of consultation which has deep roots in the Ottoman political thought played an important role in the 19th century transformation of the Empire.